Το τελευταίο διάστημα στην Ελλάδα και την Τουρκία εξελίσσεται ένας έντονος διάλογος σε σχέση με τις επιλογές προστασίας μνημείων. Για να αντιληφθούμε καλύτερα το θέμα ας πάρουμε το παράδειγμα Μνημειακών συνόλων όπως εκείνα με θέα από το διάστημα ως μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς.
Η UNESCO έκανε ένα τεράστιο άλμα με τη Σύμβαση Παγκόσμιας Κληρονομιάς του 1972. Μέσω αυτής της σύμβασης συνδέει τις έννοιες της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς, της φυσικής κληρονομιάς ως ειδική ξεχωριστή ενότητα. Αυτό από μόνο του αποτέλεσε ένα τεράστιο γνωσιακό άλμα.
Με βάση την κατανόηση αυτή διαπιστώθηκε ερευνητικά ότι οι φυσικό-ιστορικοί αυτοί τόποι και τα μνημεία στα πλαίσια αυτά απειλούνται με υποβάθμιση ή εξαφάνιση με την πάροδο του χρόνου. Ο οργανισμός καθορίζει ότι εκείνοι οι φυσικοί ιστορικοί τόποι με εξαιρετική καθολική αξία αξίζουν ιδιαίτερης προστασίας από τους διάφορους κινδύνους που αντιμετωπίζουν.
Ως εκ τούτου, οι προσπάθειες του ανθρώπου σήμερα για τον εντοπισμό, την προστασία, τη διατήρηση της ιδιαίτερης αυτής αξίας, περιλαμβάνονται σε ειδική λίστα με πρώτιστο στόχο τη διαφύλαξη και τη μετάδοση της παγκόσμιας πολιτιστικής και φυσικο-ιστορικής κληρονομιάς για τις μελλοντικές γενιές.
Για να συμπεριληφθούν στη Λίστα Παγκόσμιας Κληρονομιάς της Unesco, οι δοσμένοι τόποι πρέπει να έχουν εξαιρετική, καθολική αξία και να πληρούν τουλάχιστον ένα από τα δέκα κριτήρια επιλογής που έχει δημιουργήσει ο οργανισμός.
Σύμφωνα με την Unesco, ένας τέτοιος φυσικός ιστορικός τόπος έχει εξαιρετική καθολική αξία όταν έχει πολιτιστική ή φυσική σημασία που υπερβαίνει τα όποια κρατικά σύνορα και επομένως έχει τεράστια αξία για τις μελλοντικές γενιές της ανθρωπότητας στο σύνολό της.
Φυσικά όπως είναι λογικό τα κριτήρια αναθεωρούνται τακτικά από την Επιτροπή Παγκόσμιας Κληρονομιάς όχι τυχαία αλλά ακριβώς γιατί αντικατοπτρίζουν την εξέλιξη της ίδιας της διεπιστημονικά προσδιορισμένης έννοιας της Παγκόσμιας Κληρονομιάς.
Η εξέλιξη της οπτικής αλλάζει τα τελευταία χρόνια ραγδαία. Αυτό συμβαίνει βασικά γιατί με αντίστοιχο ραγδαίο τρόπο αναπτύσσεται και η επιστήμη, η τεχνολογία, η πληροφορία ως τέτοια και τα ποιοτικά της χαρακτηριστικά δηλαδή γενικά η ανθρώπινη γνώση. Αρα αλλάζει ποιοτικά και ραγδαία και η γενική οπτική του ανθρώπου για τον κόσμο γύρω του.
Εύκολα διαπιστώνει κανείς τα άλματα που έχουν γίνει σε μια σειρά επιστήμες που αντικειμενικά εμπλέκονται καθώς συνεργάζονται δημοκρατικά στην όποια προσέγγιση των μνημείων ως τέτοιων: (Αρχαιολογία, Ανθρωπολογία, Ιστορία της Τέχνης, Γεωλογία, Εθνολογία, Δασολογία, Παλαιοντολογία, Ιστορία, Ι.Τ. και τόσες άλλες). Στα άλματα αυτά εδράζεται και η αντικειμενικά ταχύτατη μεταβολή όχι μόνο της οπτικής των επιστημόνων που εμπλέκονται στην προστασία μνημείων αλλά και της κοινωνίας.
Από μόνο του το γεγονός αυτό καθιστά τους παραδοσιακούς τρόπους : α) δηλαδή των γραφειοκρατικών, μη ανοικτών στην κοινωνία διαδικασιών προστασίας και ανάδειξης μνημειακών συνόλων όπως και β) των μη διεπιστημονικών προσεγγίσεων της διαδικασίας προστασίας και της ανάδειξης των μνημειακών συνόλων ως τρόπους εντελώς ακατάλληλους.
Ως αποτέλεσμα αυτής της πολυεπίπεδης δυναμικής διαδικασίας οι οπτικές και τα κριτήρια αναθεωρούνται τακτικά από την Επιτροπή Παγκόσμιας Κληρονομιάς για να αντικατοπτρίζουν έτσι την εξέλιξη της ίδιας της γνώσης και την μεταβαλλόμενη οπτική των κοινωνιών ως προς την έννοια της Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Ο κατάλογος ενημερώνεται συνεχώς με νέους νέου τύπου μνημειακούς χώρους χωρισμένους σε κατηγορίες: πολιτιστική κληρονομιά, φυσική κληρονομιά και μικτή κληρονομιά.
Φυσικά ως εκ τούτου η λίστα από μνημειακά σύνολα χωρισμένα σε κατηγορίες: πολιτιστική κληρονομιά, φυσική κληρονομιά και φυσικά μικτή κληρονομιά ανανεώνεται διαρκώς αντικατοπτρίζοντας τις ραγδαία μεταβαλλόμενες προσπάθειες των κοινωνιών.
Από τα παραπάνω γίνεται σαφές ότι η οπτική της κοινωνίας και της επιστήμης σε παγκόσμιο επίπεδο έχει αλλάξει και αλλάζει ραγδαία όχι μόνο σε σχέση με τον προσδιορισμό της έννοιας του μνημειακού συνόλου αλλά και σε σχέση με τις πρακτικές που εφαρμόζουμε και άπτονται την προστασία ή την ανάδειξη μνημείων.
Εδώ εδράζεται και η επιστημονικά ορθή οπτική σε σχέση με την διάσπαση, απόσπαση μνημειακών συνόλων από το “όλον”. Από το ενιαίο φυσικό-ιστορικό, μα και κοινωνικό περιβάλλον, του οποίου αποτελούν αδιάσπαστο μέρος.
Η παρέμβαση, απόσπαση, διάσπαση από το ενιαίο μνημειακό φυσικό- ιστορικό τοπίο ακυρώνει την ίδια την ύπαρξη του μνημείου.
Σε μεγάλο βαθμό το δοσμένο τεμαχισμένο μνημείο δεν θα ήταν λάθος αν το συγκρίναμε με εκθέματα μουσείων που προέρχονται από λαθρανασκαφή χωρίς δηλαδή ολοκληρωμένη σε υλική βάση αφηγηματική αξία. Αντικειμενικά γίνεται εύκολα κατανοητό ότι η κάθε παρέμβαση διάσπασης, απόσπασης του κορυφαίου μνημείου στο μετρό Θεσσαλονίκης είναι εντελώς αντιεπιστημονική έως εγκληματική πράξη προς το μνημειακό σύνολο και προς την τοπική κοινωνία η οποία αποτελεί εξίσου μέρος του μνημειακού περιβάλλοντος. (Και αυτό άσχετα από την καθεστώσα νομική οπτική – που και αυτή αλλάζει στον χρόνο).
Τώρα, στην βάση των παραπάνω, μπορούμε να προσεγγίσουμε και να αντιληφθούμε πολύ ευκολότερα τα άλλα περισσότερο σύνθετα προβλήματα που αντιμετωπίζει σήμερα η Ελληνική κοινωνία, όπως αυτό της παρέμβασης με σκυρόδεμα στα πλαίσια των εργασιών συντήρησης και ανάδειξης του μνημειακού συνόλου της Ακρόπολης των Αθηνών.
Είναι ένα θέμα που δυστυχώς στον Τύπο πήρε στρεβλές και άσχημες για την επιστήμη διαστάσεις.
Αλήθεια γιατί τέτοια αντίδραση της κοινωνίας;
Γιατί τέτοια αντίδραση των αρχαιολόγων που είναι κρατικοί υπάλληλοι;
Του συλλόγου τους; Δεν γνώριζαν; Γιατί;
Το πρόβλημα φυσικά στην ουσία του είναι κυρίως αποτέλεσμα του ίδιου του χαρακτήρα του κράτους, της οικονομίας του που διέπεται από την αναρχία στην αντιμετώπιση των μικρών και μεγάλων προβλημάτων. Οι επιστημονική κοινότητα όπως και κάθε άνθρωπος δύσκολα μπορεί να ξεφύγει και να λειτουργήσει έξω από το δοσμένο παλαιό.
Στην Ακρόπολη εδώ και πολλές δεκαετίες υπάρχουν ανάλογες παρεμβάσεις. Η διαδικασία παρά τα πολλά προβληματικά σημεία δεν μπορεί να υποστηρίξει κανείς ότι δεν είναι νόμιμη. Οι εργασίες και οι παρεμβάσεις εκτελούνται από λαμπρό επιστήμονα. Τι είναι αυτό όμως που ενώ την δεκαετία του ’70 ή ακόμα και του 2000 δεν ενοχλούσε παρά ελάχιστους, σήμερα έχει ξεσηκώσει την συντριπτική πλειοψηφία;
Μα ακριβώς είναι η όλη ραγδαία και διόλου τυχαία αλλαγή που αναλύσαμε παραπάνω σε σχέση με τα μνημεία υπό την UNESCO και τις πρωτόγνωρα ραγδαίες μεταβολές στην γνώση και στις προσεγγίσεις.
Ζούμε σε μια εποχή που διεθνώς εδώ και μερικά χρόνια διάφοροι επιστημονικοί κλάδοι λόγω των αλμάτων που έχουν κάνει και της νέας γνώσης που έχουν αντλήσει βρίσκονται σε ανειρήνευτη μάχη με το τσιμέντο. Σε μεγάλο βαθμό αυτή η οπτική έχει μεταφερθεί αντικειμενικά σε ικανό τμήμα της κοινωνίας. Είναι λογικότατο και υγιέστατο φαινόμενο η αντίδραση της κοινωνίας που θα έπρεπε να γεμίζει χαρά τον κάθε άνθρωπο του πολιτισμού και της επιστήμης.
Τι το καλύτερο για έναν αρχαιολόγο π.χ. από το να υπάρχει μια κοινωνία ενεργή η οποία μάλιστα νοιάζεται για τα μνημεία της παρά τις όποιες τυχόν αυταπάτες ή εμπειρικές προσεγγίσεις;
Αυτές οι εργασίες λαμβάνουν χώρα σε ένα φυσικό – ιστορικό, κοινωνικό περιβάλλον που η μνημειακή ενότητα βιάζεται (πέρα της αποκοπής του λόγω κόστους από την τοπική κοινωνία) από το τσιμέντο και αυτό άσχετα από το ποσοστό που αντιπροσωπεύει το τσιμέντο στο σκυρόδεμα. Η αντίληψη του ανθρώπου που ζει και δρα στον χώρο, όπως και του επισκέπτη είναι η κυριαρχία του τσιμέντου στον περιβάλλοντα χώρο του μνημειακού συνόλου και όχι η χημική του ή η ποιοτική του σύσταση. Αυτήν ο άνθρωπος με βάση τις αισθήσεις του δεν την αντιλαμβάνεται. Άρα δεν μπορεί να αποτελεί επιχείρημα. Δεν είναι σωστό ο μνημειακός χώρος να καταπνίγεται από τα ίδια αδρανή υλικά που το βιάζουν στην περιφέρεια του και δυστυχώς δεν υπάρχουν περιθώρια παρέμβασης. Αυτός είναι και ο λόγος που πολλές κοινωνίες με μνημεία υπό την UNESCO αναγκάστηκαν να προβούν σε πολύ μεγάλες επενδύσεις για να αντικαταστήσουν υπάρχουσες υποδομές και παρεμβάσεις ακόμα και από πολύ ακριβά υλικά. Ακριβώς γιατί και τα ίδια τα υλικά αποτελούν κάτι το “ξένο” που βιάζει το μνημειακό σύνολο.
Αυτό δεν σημαίνει φυσικά ότι έχει ευθύνη ο κ. Μ Κορρές ή οι λοιποί εμπλεκόμενοι. Με βάση τον επιστημονικό του κλάδο λειτούργησε επιστημονικά άψογα.
Όπως είπαμε και παραπάνω η ταχύτητα της εξέλιξης στην διεπιστημονική οπτική σε σχέση με τα μνημεία και τους τρόπους προστασίας τους είναι ραγδαία και δόθηκε το παράδειγμα με τα νέου τύπου μνημεία υπό την UNESCO. Εξηγήθηκε γιατί είναι ραγδαίες οι αλλαγές των προσεγγίσεων σε διεθνές επίπεδο και κυρίως γιατί αυτή η διαδικασία λαμβάνει χώρα και εντός της κοινωνίας. Εύκολα κατανοούμε ότι οι παραδοσιακοί γραφειοκρατικοί τρόποι δουλειάς είναι αντικειμενικά ξεπερασμένοι και αποτελούν περιττό βαρίδιο.
Γίνεται ξεκάθαρο ότι στην όποια ορθή και σύγχρονη λύση δεν χωράνε “σοφοί” και ντιρεκτόρια ακόμα και κορυφαίων επιστημόνων ή εκπροσώπων της κρατικής διοίκησης. Είναι ανάγκη ακριβώς λόγω των σύγχρονων δυνατοτήτων η όλη διαδικασία επιλογής να αγκαλιάσει με δημοκρατικό ισότιμο τρόπο όλη την αρχαιολογική κοινότητα , τους φοιτητές, τους επιστήμονες όλων των (πάρα πολλών) ειδικοτήτων που εμπλέκονται στην προστασία μνημείων. Να αναδειχθούν οι νέες οπτικές, να πλουτίσει με νέα γνώση τους συντελεστές και βασικά τους νέους επιστήμονες και ειδικούς.
Η κρατική διοίκηση και οι αξιόλογοι συντελεστές του έργου θα μπορούσαν να γίνουν οι συντελεστές για ένα τεράστιο άλμα στο μέλλον.
Η όλη γνώση θα μπορούσε να προσαρμοστεί και να εφαρμοστεί σε άλλα μνημεία όλων των κατηγοριών.
Για να γίνει όμως αυτό πρέπει πρώτα απ’ όλα να αποτινάξουμε τις όποιες λογικές “Windows” (κάτι φυσικά που σε εποχές κρίσης όπως γνωρίζουν πολύ καλά οι αρχαιολόγοι είναι ιδιαίτερα δύσκολο).
Σε κάθε περίπτωση η ορθή τεχνική λύση βασισμένη στις σύγχρονες οπτικές και στα ποιοτικά χαρακτηριστικά του μνημειακού συνόλου που μπορούν να αναδειχθούν δυστυχώς δεν αρκεί. Απεναντίας θα λειτουργήσει εις βάρος του μνημειακού συνόλου και εις βάρος της κοινωνίας.
Ένα είναι βέβαιο. Στο μνημειακό σύνολο της Ακρόπολης των Αθηνών δεν αρκούν οι ΠΑΘΗΤΙΚΕΣ μορφές προστασίας και ανάδειξης καθώς αποτελούν μόνο ένα μέρος μιας ορθής λύσης με βάση την γνώση και την πρακτική του σήμερα.
Απουσιάζουν εντελώς οι κοινωνικά και επιστημονικά ΕΝΕΡΓΕΣ μορφές προστασίας μνημείων. Αναλογίες μπορούμε να δούμε αρκετές σε αρκετά μνημεία ανά τον κόσμο ευαίσθητα σε φυσικές ή ανθρώπινες επιδράσεις. Σήμερα οι τεχνολογίες επιτρέπουν σε αυτόν τον τομέα “θαύματα”. Η επίσκεψη στην μνημειακή ενότητα της Ακρόπολης θα μπορούσε να μετατραπεί σε πρωτόγνωρη και αλησμόνητη εμπειρία για τον επισκέπτη.
Η τεχνική πλευρά δηλαδή η παθητική μορφή προστασίας πρέπει να ακολουθεί την κοινωνικά ενεργή μορφή προστασίας και αυτή με την σειρά της την όσο το δυνατόν πολυεπίπεδη ισότιμη δημοκρατική διεπιστημονική προσέγγιση.
Μανώλης Κλώντζας, Αρχαιολόγος
Έδρα Αρχαιολογίας και Μουσειολογίας-Unesco MASARYK University
Ερευνητικό Επιστημονικό Κέντρο ARCHAIA Brno
Η φωτογραφία που συνοδεύει το θέμα, αριστερά αεροφωτογραφία του μνημείου του Στόουνχεντζ, δεξιά από τις εργασίες κατασκευής τσιμεντένιου διαδρόμου στην Ακρόπολη σήμερα.
