Το θέμα του αρχαιολογικού μνημείου της Παπούρας αναδεικνύει ο παγκόσμιος οργανισμός για την κληρονομιά “Our World Heritage” καλώντας μέσα από τον ιστότοπό της τη διεθνή κοινότητα για ενεργή υποστήριξη της προσπάθειας της «Επιτροπή Πολιτών για την Προστασία του λόφου της Παπούρας»

Του αρχαιολόγου Μανώλη Κλώντζα – εκ μέρους της Επιτροπής Πολιτών για την Προστασία της Παπούρας (σελίδα facebook) 

Κατά την κατασκευή ενός ακόμη αεροδρομίου στην κεντρική Κρήτη, αποκαλύφθηκε ένας μεγάλο και μοναδικό αρχαιολογικό εύρημα στην κορυφή του λόφου της Παπούρας, στην περιοχή της Πεδιάδας. Οι αρμόδιοι φορείς ξεκίνησαν διερευνητικές «ανασκαφές διάσωσης» τον Ιούνιο του 2024, στα πλαίσια των εργασιών που είχαν να κάνουν με τον σχεδιασμό μιας εγκατάστασης ραντάρ αεροδρομίου. Εν τω μεταξύ, οι αρμόδιες υπηρεσίες για την κληρονομιά επιβεβαίωσαν «ένα μοναδικό εύρημα εξαιρετικού ενδιαφέροντος». Πάραυτα η κυβέρνηση εμμένει στον αρχικό σχεδιασμό χωροθέτησης ενός δυνητικά καταστροφικού έργου για την κληρονομιά και την τοπική κοινότητα.  

Η σημασία του Αρχαιολογικού Μνημείου συνόλου στον λόφο της Παπούρας 

Η ανασκαφή αποκάλυψε μια ομόκεντρη λίθινη κατασκευή διαμέτρου 50 μέτρων, που χρονολογείται από την Εποχή του Χαλκού και την πρώιμη φάση της Ανακτορικής Περιόδου (Πρωτοανακτορική Περίοδος γύρω στο 1900 π.Χ.). Φυσικά, είναι πολύ νωρίς για να περιμένουμε μια οριστική ερμηνεία σχετικά με τις επιστημονικές, ιστορικές, αρχαιολογικές και μουσειολογικές αξίες της ανακάλυψης. Όμως το αρχαιολογικό μνημείο του λόφου της Παπούρας είναι ήδη αναμφίβολα ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της Μεσογείου, τις τελευταίες δεκαετίες. Έχει τη δυνατότητα να αναδιαμορφώσει την κατανόησή μας όχι μόνο για τον πολιτισμό της Εποχής του Χαλκού, αλλά και για τους πρώιμους κρατικούς σχηματισμούς και τα κοσμολογικά πλαίσια στην Ανατολική Μεσόγειο, αμφισβητώντας τις κυρίαρχες αφηγήσεις και υποθέσεις σχετικά με την κρητική προϊστορία και εκείνη της ευρύτερης περιοχής.  

Το Αρχαιολογικό Μνημείο του Λόφου της Παπούρας έχει επίσης τη δυνατότητα να συμπληρώσει και να εμβαθύνει την αφήγηση των πρόσφατα εγγεγραμμένων Μινωικών Ανακτορικών Κέντρων , στην λίστα των μνημείων της παγκόσμιας πολιτισμικής κληρονομιάς. Το γεγονός αυτό καθιστά ακόμη πιο επείγουσα τη διασφάλιση της πλήρους και προσεκτικής έρευνας, της προστασίας και της ενσωμάτωσής, διαδικασία απαραίτητη για την διαμόρφωση των  μελλοντικών επεξηγηματικών μοντέλων αλλά και για την κληρονομιά ως τέτοια. Όπως συνηθίζεται παγκοσμίως, οι αξιολογήσεις απαιτούν τη δημοσίευση των δεδομένων των ανασκαφών, χρόνο για επιστημονική ανάλυση και ανασκόπηση και ανοιχτό ακαδημαϊκό διάλογο, πριν από τη συνέχιση του περαιτέρω σχεδιασμού. 

 Η εγκατάσταση ραντάρ του αεροδρομίου 

Αυτές οι απαραίτητες μελέτες, ωστόσο, έρχονται σε σύγκρουση με τα ταχύτατα χρονοδιαγράμματα κατασκευής του διεθνούς αεροδρομίου, που επιβάλλονται από τις εθνικές, τις τοπικές αρχές και τους κατασκευαστές. Αντί να καταβάλει προσπάθεια για να εξασφαλισθεί ο απαραίτητος χρόνος για την έρευνα του νέου ευρήματος και να επαναξιολογηθεί ο σχεδιασμός των βοηθών έργων του αεροδρομίου, η Υπουργός Πολιτισμού ανακοίνωσε απρόβλεπτα πρόσφατα την εγκατάσταση του συστήματος ραντάρ για το διεθνές αεροδρόμιο στο λόφο της Παπούρας, σε άμεση γειτνίαση με τα υπό ανασκαφή αρχαιολογικά στοιχεία. 

Επιτροπή Πολιτών για την Προστασία της Παπούρας  

Η συνεχιζόμενη πολιτική “ανάπτυξης” και η αδιαφορία για την κληρονομιά και τις τοπικές κοινωνίες είναι η κορυφή ενός παγόβουνου που απασχολεί την Επιτροπή Πολιτών για την Προστασία του λόφου της Παπούρας και της Κληρονομιάς της Πεδιάδας. Η Επιτροπή συγκροτήθηκε ως μια συλλογικότητα κατοίκων της περιοχής, μελών της κοινότητας και επιστημόνων – αρχαιολόγων, αρχιτεκτόνων, νομικών εμπειρογνωμόνων, περιβαλλοντικών επιστημόνων κ.α. Αυτό που μας ενώνει είναι το κοινό μας μέλημα και η ευθύνη να προστατεύσουμε το μνημειακό σύνολο της Παπούρας, την ιστορική και φυσική της ταυτότητα και την ευρύτερη κληρονομιά της περιοχής μας. 

Παρατηρούμε ότι η αλληλουχία των εξελίξεων μετατρέπει το τοπίο της Παπούρας από χώρο ζωής, πολιτισμού και μνήμης σε πεδίο αδρανούς ύλης, τεχνικής επιβολής, αισχροκέρδειας και γεωπολιτικού ελέγχου. Η διαδικασία κυριαρχείται από την ανεξέλεγκτη συσσώρευση κρατικού-εταιρικού κεφαλαίου στο τοπικό οικοσύστημα, οδηγούμενη από την επιδίωξη του μέγιστου κέρδους για εκείνους που δεν έχουν όμως κάποια σύνδεση με τον τόπο. Μια διαδικασία που υπονομεύει βίαια τις αξίες των υποκείμενων πολιτιστικών, ιστορικών, οικονομικών, αγροτικών, κοινωνικών και φυσικών συστημάτων, καθώς όμως και την ίδια τη ζωή ως τέτοια ή τις πολιτισμικές αξίες του τόπου. Οι παρεμβάσεις ανατρέπουν την χρήση γης, αποσταθεροποιούν τα τοπικά οικοσυστήματα μετατρέποντάς τα από πεδία δημιουργίας σε τόπους μετάλλαξης. Οι μακροχρόνιες γεωργικές, ποιμενικές και μελισσοκομικές πρακτικές της περιοχής – η ίδια η ιστορική μεταβολική σχέση μεταξύ κοινωνίας και γης – βρίσκονται στα πρόθυρα εξαφάνισης.  

Αυτές οι διεργασίες δεν συνθέτουν μια κάποια εξαίρεση αλλά είναι μέρος πρακτικών που λαμβάνουν χώρα σε όλη την Ελλάδα. Για παράδειγμα, δεν έχει περάσει πολύς καιρός από τότε που κατασκευάστηκε ένα βιομηχανικό αιολικό πάρκο μέσα στο επίσημα κηρυγμένο μνημειακό τοπίο του «Ενιαίου Αρχαιολογικού χώρους του ισθμού της Ιεράπετρας», προκαλώντας διαμάχες μεταξύ των αρμόδιων επιστημονικών και των τοπικών κοινωνιών. Η υπόθεση παρουσιάστηκε κατά τη διάρκεια διαδικτυακού σεμιναρίου του OWH το 2022 και στους διαγωνιζόμενους (στους οποίους συμμετείχε ο συγγραφέας) απονεμήθηκε το ”βραβείο πολιτιστικής κληρονομιάς” της “Ευρωπαϊκής Ένωσης Αρχαιολόγων Ένωσης (ΕΑΑ) για το έργο τους. 

Θα θέλαμε να επισιτίσουμε την προσοχή στις ακόλουθες παρατηρήσεις: 

• Ο ραδιοφωνικός πύργος θα καταστρέψει το Αρχαιολογικό Μνημείο του Λόφου Παπούρας:
  Το Αρχαιολογικό Μνημείο του Λόφου Παπούρα τοποθετήθηκε σκόπιμα στην κορυφή του λόφου. Ο λόφος και τα γραφικά χαρακτηριστικά του ήταν, και εξακολουθούν να είναι, αναπόσπαστο οργανικό μέρος της δομής και ως εκ τούτου είναι τόσο ιστορικά σημαντικά όσο το ίδιο το μνημείο. Η εγκατάσταση ραντάρ σε οποιοδήποτε σημείο στο λόφο της Παπούρας καταστρέφει το αρχαιολογικό μνημείο, διαγράφοντας την περαιτέρω κατανόηση, τις αξίες ενώ δεν συνάδει με πρακτικές διατήρησης του μνημείου. 
• Επιθετικές και αυταρχικές προσεγγίσεις προς τις κοινότητες:
  Δεν είναι μόνο η απόφαση εγκατάστασης του ραντάρ, αλλά και ο χρόνος (πριν από τη γνωστή διεθνή πρακτική της πλήρους επιστημονικής αξιολόγησης και τον προσδιορισμό των απαραίτητων μέτρων μετριασμού επιπτώσεων) και η πρακτική (χωρίς καμία μορφή τοπικής διαβούλευσης) που υπονομεύει βίαια τις τοπικές και επιστημονικές κοινότητες, οι οποίες συνεργάζονται για να ελαχιστοποιήσουν τις επιπτώσεις της “ανάπτυξης” από πάνω προς τα κάτω στην περιοχή και τοπίο. Εν τω μεταξύ, οι τοπικές και επιστημονικές κοινότητες μένουν εντελώς έξω από τη διαδικασία ή αγνοούνται. 
• Αγνοώντας τα στοιχεία υπέρ της «ανάπτυξης»:
  Οι «σωστικές ανασκαφές» υπολείπονται της διεπιστημονικής συστηματικής και αξιολογημένης από ομότιμους έρευνας που απαιτεί ένα τέτοιο μοναδικό εύρημα. Η “σωστική” ανασκαφή συνθέτει στην συγκεκριμένη περίπτωση στοιχείο που αποσπά την προσοχή από την ανάγκη για συστηματική, διεπιστημονική έρευνα και υπονομεύει τους επιστημονικούς, επαγγελματικούς και θεσμικούς κώδικες. Δημιουργεί μια ψευδο-επιστημονική αιτιολόγηση για να νομιμοποιήσει και να διευκολύνει τις εξελίξεις, καλυμμένη από μια σαθρή θετικιστική προσέγγιση, όπου η κληρονομιά εργαλειοποιείται κατάφωρα χωρίς περαιτέρω ολιστική τεκμηρίωση. Ένα παράδειγμα αυτής της στάσης προωθείται από την ίδια την υπουργό, δηλώνοντας ότι «μόνο η Ελλάδα μπορεί να έχει ένα σύγχρονο ραντάρ όπου πριν από χιλιετίες υπήρχε παρόμοια δομή» 
• Παραμέληση ευθυνών:
  Εν τω μεταξύ, αυτή η προσέγγιση παραμελεί τις πραγματικές ευθύνες των αρχών. Επί του παρόντος, γινόμαστε μάρτυρες μόνο μιας αυταρχικής και αδιαφανούς διακυβέρνησης. Το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο (ΚΑΣ) που διορίζεται και επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από την κυβέρνηση, φαίνεται να προωθεί τις κρατικές και εταιρικές ατζέντες, αντί να διασφαλίζει την ορθή επιστημονική πρακτική στο πλαίσιο του (δι)εθνικού δικαίου. 
• Κίνδυνος:
  Με την εισαγωγή στρατιωτικών υποδομών σε ένα τοπίο πολιτιστικής κληρονομιάς, η εγκατάσταση ραντάρ εγείρει ανησυχίες για την ασφάλεια και απειλεί την ασφάλεια και την ειρηνική χρήση του τοπίου και των ανθρώπων του. 

Με βάση όλα τα παραπάνω, η Επιτροπή Πολιτών για την Προστασία του Λόφου Παπούρας δήλωσε:  

«Η δημόσια ανακοίνωση της εγκατάστασης, πριν από οποιαδήποτε γνωμοδότηση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου (ΚΑΣ) – τα μέλη του οποίου διορίζονται από την ίδια την υπουργό – παραβιάζει κατάφωρα τον νόμο 4858/2021. Ο νόμος αυτός ορίζει σαφώς ότι η αρχαιολογική έρευνα πρέπει να προηγείται της αξιολόγησης και μόνο τότε — εάν δεν προκύψουν ανυπέρβλητα εμπόδια — μπορούν να εξεταστούν μελέτες σχεδίων. Η αντιστροφή αυτής της αλληλουχίας υπονομεύει την ακεραιότητα της αρχαιολογικής προστασίας, τη διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς στο σύνολό της και ακυρώνει την αρχή της πρόληψης, ακρογωνιαίο λίθο του Περιβαλλοντικού Δικαίου που κατοχυρώνεται στο άρθρο 24 του ελληνικού Συντάγματος». 

Παρακαλώ σημειώστε: 

— Το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο (ΚΑΣ) είναι το ανώτατο γνωμοδοτικό όργανο για όλα τα θέματα που αφορούν την «προστασία των αρχαιοτήτων και εν γένει της πολιτιστικής κληρονομιάς», που ρυθμίζεται από το Νόμο 3028/2002 

— Το άρθρο 24 του ελληνικού Συντάγματος επιβεβαιώνει ότι η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος αποτελεί καθήκον του κράτους και δικαίωμα κάθε ατόμου. 

Έκκληση για δράση 

Η τοπική κοινότητα, οι αρχαιολόγοι, οι επιστήμονες και κάθε πολίτης του κόσμου που ενδιαφέρεται για τη δημοκρατία, τα οικοσυστήματα, τη μνήμη ή την κληρονομιά δεν θα παραμείνουν σιωπηλοί.

 «Με το διεθνές αεροδρόμιο (μέρος του οποίου είναι το ραντάρ) που κατασκευάζεται για τη διεθνή κοινότητα, ζητάμε από την ίδια διεθνή κοινότητα να υψώσει τη φωνή της ενάντια στις τοπικές ζημιές που προκλήθηκαν. Ζητάμε αλληλεγγύη για να ενισχύσουμε την υπόθεσή μας και να προστατεύσουμε την Παπούρα από καταστροφικές εξελίξεις. Παρακαλώ υπογράψτε αυτό το ψήφισμα!» 

Σώστε την Παπούρα – Ένα εμβληματικό μνημείο καταστρέφεται
Υπογράφουμε και μοιραζόμαστε το ψήφισμα και τα εμπεριστατωμένα άρθρα.

Σύμφωνα με τους εκπροσώπους της Επιτροπής πολιτών η επιτροπή θα στραφεί και σε άλλες μορφές αγώνα.

Σχετικά με τον συγγραφέα 

Ο Μανώλης Κλώντζας είναι αρχαιολόγος και ιστορικός. Έχει μακροχρόνιο ενδιαφέρον για τη διατήρηση της κληρονομιάς, των πολιτισμικών τοπίων και τον αντίκτυπο των πρακτικών της Ανθρωπoκαίνου στα οικοσυστήματα και την κληρονομιά. Ο Μανώλης δραστηριοποιείται στο κοινοτικό κίνημα για την προστασία των μνημείων και της πολιτιστικής κληρονομιάς.