του αρχαιολόγου Μανώλη Κλώντζα, μέλους της «Επιτροπής Πολιτών για την Προστασία της Παπούρας και της Κληρονομιάς» — από την σελίδα της Επιτροπής Πολιτών για την προστασία της Παπούρας και της πολιτιστικής κληρονομιάς της Πεδιάδας
Στον λόφο της Παπούρας, στα πλαίσια σωστικών ερευνών συνδεόμενων με την κατασκευή ενός ακόμα αεροδρομίου στην Κρήτη, ήρθε στο φως ένα μοναδικό εύρημα εξαιρετικής αρχαιολογικής και μνημειακής σημασίας.
Πρόκειται για ένα εμβληματικό αρχιτεκτονικό σύνολο που το χαρακτηρίζει μια μοναδική σύνθετη κυκλική κατασκευή διαμέτρου 50 μέτρων. Χαρακτηρίζεται από πολύπλοκη αρχιτεκτονική διάρθρωση, με ομόκεντρα τοιχώματα και με κοσμολογικές παραπομπές σε πρώιμες εκδοχές του Λαβυρίνθου. Τα τεκμήρια χρήσης ήδη από την τελευταία φάση της Προανακτορικής περιόδου καταδεικνύουν την εποχή μετάβασης στον τρόπο οργάνωσης της κοινωνίας και της παραγωγής. Μια εποχή δομικών αλλαγών στην μεταβολική σχέση των τοπικών κοινωνιών με το οικοσύστημα που συνδέονται με τις δομικές αλλαγές στην διαμόρφωση, αποκρυστάλλωση των αδύναμων ακόμα κρατικών δομών και της θέσης των ελίτ στους διεθνείς εμπορικούς δρόμους. Η κοσμολογική σύνδεση με πιθανές αναλογίες από τόπους μακρινούς, ειδικά ίσως της ανατολής, κάνει το εύρημα μοναδικό.
Σίγουρα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα αρχαιολογικά ευρήματα των τελευταίων δεκαετιών στον Μεσογειακό χώρο αφού αλλάζει γενικά την εικόνα που έχουμε για την εξέλιξη των κοσμολογικών αναφορών της εποχής, όχι μόνο στην Κρήτη αλλά ευρύτερα στην ανατολική Μεσόγειο, για τις οικονομικές και πολιτισμικές σχέσεις με τόπους μακρινούς κλπ.
Αναδεικνύεται, μια έως σήμερα άγνωστη ή ίσως παραμελημένη διάσταση όχι μόνο της κρητικής προϊστορίας αλλά τουλάχιστον και όλης της Μεσογείου που ίσως ανατρέπει πολλές από τις έως σήμερα κυρίαρχες προσεγγίσεις και παραδοχές.
Η υπουργός Πολιτισμού προανήγγειλε στην Παπούρα τοποθέτηση ραντάρ στον άμεσο περιβάλλοντα χώρο του αρχαιολογικού ευρήματος. Το ραντάρ χωροθετείται όμως εντός του μνημειακού συνόλου και του ιστορικού φυσικού τοπίου που καθόρισε την ύπαρξη του. Ανατρέπονται έτσι τα συμφραζόμενα και η οντολογία του μνημειακού συνόλου. Η επιλογή της κατασκευής αυτής είναι μνημειολογικά – μουσειολογικά καταστροφική, αρχαιολογικά αναχρονιστική, ιστορικά ανεύθυνη, θεσμικά απαράδεκτη, και το σημαντικότερο, προδήλως παράνομη.
Η Παπούρα δεν είναι απλώς ένας λόφος με αρχαιότητες. Είναι μια οντολογία υλικοτήτων και μνήμης. Ένα “φυσικό ιστορικό τοπίο” που το χαρακτηρίζει και το κάνει ξεχωριστό η πλανητικών διαστάσεων μοναδικότητα του αρχαιολογικού ευρήματος.
Το μνημειακό σύνολο της Παπούρας αναδύεται μέσα από τα αρχαιολογικά κατάλοιπα, στρώματα και τις άλλες υλικότητες και οντολογίες που συνθέτουν τον όλο χώρο: τις πέτρες, τα φυτά, τα ίχνη των ανθρώπων αλλά και μη ανθρώπων. Εκεί, στην καρδιά της Πεδιάδας, αναδύθηκε ένα μνημειακό σύνολο που ως τέτοιο δεν εμπεριέχει μόνο μια στενή αρχαιολογική διάσταση, αλλά μια ανώτερης εννοιολογικής κατηγορίας οντολογία: Την κληρονομιά μας που φυσικά δεν είναι μόνο ανθρώπινη.
Την κληρονομιά μας όχι ως απολίθωμα, αλλά ως δυναμική βιο-κοινωνική διαδικασία, του τρόπου που προσλαμβάνουμε την πραγματικότητα. Ως ανάπτυγμα του πολιτισμού μας που ενώνει τις υλικότητες, το νου, τη φύση και την ιστορία με το είναι μας και τη σκέψη μας.
Η κυκλική αρχιτεκτονική κατασκευή των 50 μέτρων δεν είναι απλώς ένα ακόμα αρχιτεκτονικό εύρημα. Είναι μοναδική, τουλάχιστον για την ανατολική Μεσόγειο . Είναι η έκφραση μιας κοσμολογίας της εποχής του χαλκού που δεν διαχωρίζει τον άνθρωπο από το τοπίο, που ακολουθεί τον χαμένο στις μέρες μας φυσικό χρόνο ως κόμβος σε ένα δίκτυο οικισμών, συγκεκριμένων ανθρώπινων αναγκών και εμβληματικών χώρων. Είναι αποτέλεσμα συλλογικής εργασίας ανθρώπων που λειτουργούν όχι τόσο υπό πίεση, αλλά σε κάποιο βαθμό συνεργατικά. Όχι όπως παρατήρησε ο αρχαιολόγος Αντώνης Βασιλάκης “κατεβάζοντας όλο το βουνό”, αλλά με την σεμνή χρήση τοπικού υλικού, με σεβασμό στον τόπο και τη ζωή.
Η Παπούρα δεν είναι ένας ακόμα αρχαιολογικός “χώρος”· είναι πια μια αναδυόμενη οντολογία – φορέας ιστορικά συγκεκριμένων υλικών σχέσεων με το παρελθόν, το οικοσύστημα, τη συλλογική μνήμη, με τα όνειρα μας για το αύριο.
Η απόπειρα εγκατάστασης ραντάρ δεν είναι απλώς τεχνική πράξη. Είναι παραβίαση της μνημειακής οντολογίας. Είναι η επιβολή μιας εργαλειακής λογικής πάνω σε ένα σύνολο ζωντανό που δεν μπορεί να μετρηθεί, να τεμαχιστεί, να απομονωθεί. Είναι η μετατροπή ενός τόπου μνήμης και ζωής σε πεδίο επιτήρησης, ενός μοναδικού οικοσυστήματος σε κρατικοεταιρική υποδομή, ενός φυσικού ιστορικού τοπίου που άνθησε πολιτισμικά κατά την Ολόκαινο σε ένα παράδειγμα των ανατροπών της Ανθρωποκαίνου. Ενός μνημείου που δίχως την συμμετοχή μας μεταλλάσσεται σε ανόργανη ύλη.
Η κληρονομιά, όπως την αντιλαμβάνονται οι σύγχρονες επιστήμες της κληρονομιάς —και όπως την υπερασπιζόμαστε ως Επιτροπή— δεν είναι ιδιοκτησία, δεν είναι “πολιτισμικό κεφάλαιο”, δεν είναι τουριστικό προϊόν.
Είναι σχέση! Είναι δικαίωμα και ευθύνη!
Είναι η δυνατότητα των κοινωνιών και των άλλων μορφών ζωής να διατηρούν την ανθεκτικότητα τους. Να διατηρούν την συνεκτικότητα με το παρελθόν τους, όχι όμως για να το αναπαράγουν, αλλά για να μπορούν να έχουν το δικαίωμα να το μετασχηματίζουν δημιουργικά ενδυναμώνοντας την ισχύ της ζωής και του πολιτισμού.
Η Παπούρα δεν ζητά μόνο την αναγκαία προστασία ως «αρχαιολογικός χώρος». Ζητά σεβασμό ως ζωντανή οντότητα. Ως ανάπτυγμα ζωντανών σχέσεων που φέρουν οι ποικίλες υλικότητες: μνήμη, ζωή, ιστορία, και που δεν μπορεί να διασπαστεί από το σύνολο των σχέσεων που την συγκροτούν.
Η τοπική κοινωνία, οι επιστήμονες, οι πολίτες, υπερασπίζονται βέβαια την μοναδικότητα του μνημειακού συνόλου, όχι όμως στην βάση ενός στείρου τοπικισμού.
Ως επιτροπή την υπερασπιζόμαστε κυρίως μέσω μιας κοσμοαντίληψης: ότι η κληρονομιά μας δεν είναι πεδίο για εκμετάλλευση, αλλά μια αναγκαία δυναμικά εξελισσόμενη βοιο-κοινωνική και δημιουργική διάσταση της ίδιας της ζωής. Μια πηγαία λειτουργία κατασκευής τέτοιων “οικολογικών θέσεων” (Niche constractions) και προοπτικών, αναγκαίων για την ανθεκτικότητα και την υγεία των ίδιων των οικοσυστημάτων μας. Μια κοινωνική και πλανητική αναγκαιότητα για να μπορούμε να συμβιώνουμε με τρόπο υγιή, ισότιμο και δημιουργικό, δημιουργώντας ύψιστες πολιτισμικές αξίες.
Η Παπούρα δεν χαρίζεται!
Δεν χαρίζεται γιατί ενώ δεν είναι ιδιοκτησία κανενός, ανήκει δικαιωματικά σε όλους.
Ανήκει ακόμα και σε όλες τις μορφές ζωής που ο σύγχρονος πολιτισμός μας -με τον εκμεταλλευτικό τρόπο παραγωγής που τον καθορίζει και αναπαράγει- οδηγεί στη μαζική εξαφάνιση.
Ανήκει κύρια στις ίδιες τις θεμελιώδεις φυσικές μας ανάγκες ως άνθρωποι, ακόμα και στον φυσικό εκείνο χρονο-χώρο που μας κλέβει ο σύγχρονος “πολιτισμός” μας.
Manolis Klontzas, Αρχαιολόγος
μέλος της «Επιτροπής Πολιτών για την Προστασία της Παπούρας και της Κληρονομιάς»
Διευθυντής του Ινστιτούτου Φυσικής – Πολιτισμικής Κληρονομιάς, Τσεχία.
