Η σύγχρονη καλλιτεχνική κεραμική της ευφυούς και ευρηματικής Πέλας Καλογήρου δεν σε κερδίζει μόνο μέσω της οπτικότητας, της τονικότητας των χρωμάτων και των ιδιόρρυθμων αφηρημένων κατασκευών από πηλό [η καλλιτέχνιδα άλλωστε δεν είναι φορμαλίστρια, αλλά στοχεύει στην πραγμάτωση των ιδεών της], αλλά και διαμέσου της ποιητικότητας των κατασκευών και ενός διαχέοντος λυρισμού. Θα έλεγε κανείς πως μόνο η ποίηση που απέπνεε το ίδιο το έργο της ήταν η συνθήκη που διαμόρφωσε την κυρίαρχη ατμόσφαιρα στον χώρο της έκθεσης, στο καλαίσθητο Wowspace (Ιωάννινα, Αραβαντινού 12) όπου εξέθεσε στην εκπνοή του 2025 [18-22 Δεκεμβρίου] τις δημιουργίες της η Πέλα Καλογήρου, με τη νέα της θεματική συλλογή κεραμικών “astral bodies” (αστρικά σώματα). Από τον κατάλογο της έκθεσης παραθέτουμε απόσπασμα του προλογικού σημειώματος -σχεδόν προειδοποιητικού- της δημιουργού: «Αστρικό σώμα και ανθρώπινο σώμα. Αλληλοσυνδέσεις. Νήματα, γέφυρες, κενά. Φως. Κλίμακα. Βαρυτική έλξη. Εξέλιξη. Τάξη, χάος, χώρος, χρόνος, μία υπερμεγέθης μαύρη τρύπα…». Τα έργα της Πέλας, το είχα άλλωστε επισημάνει σε εκτενές κείμενό μου που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Μανδραγόρας με τον τίτλο «Η καλλιτεχνική κεραμική της Πέλας Καλογήρου, συμφύσεις μικρόκοσμου μακρόκοσμου», έχουν οδηγά σημεία, που σε βοηθούν στην κατανόησή τους, οδηγά σημεία έχει άλλωστε και η ανθρώπινη ανατομία και η απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος. Νόμους και οδηγά σημεία έχει και το σύμπαν στο μέλλον του οποίου είμαστε όλοι ταξιδιώτες. Το σύμπαν εμπεριέχει τα πάντα, εκτός από Θεό. Ποίηση κρύβουν άλλωστε και οι επιστημονικές θεωρίες του κορυφαίου αστροφυσικού Stephen Hawking που διατύπωσε ότι το σύμπαν δημιουργήθηκε από το «τίποτα», όχι με την έννοια της απόλυτης κενότητας, αλλά ως μια κβαντική αυθόρμητη εμφάνιση από την κατάσταση του κενού χώρου, μέσω φυσικών νόμων, χωρίς την ανάγκη ενός δημιουργού Θεού. Ο Hawking θεωρούσε την ερώτηση «ποιος το δημιούργησε;» χωρίς νόημα, καθώς ο χρόνος δεν υπήρχε πριν τη Μεγάλη Έκρηξη. Ο μεγάλος αστροφυσικός δίνοντας έμφαση στην «αυθόρμητη δημιουργία» ισχυρίστηκε ότι το «τίποτα» ήταν το κενό που επέτρεψε κβαντικές διακυμάνσεις, από όπου προέκυψε ο χώρος και ο χρόνος.
Από τις πρώτες δημιουργίες της Πέλας Καλογήρου εντοπίζονται βιομορφικά μοτίβα επαναλαμβανόμενα, άμεσα προερχόμενα από οργανικές δομές της φύσης. Τα συναντάμε στην ενότητα έργων με τον τίτλο «Κουκούλια» που είχαν εκτεθεί στην αναδρομική της το 2022, αλλά και σε πολλά άλλα κεραμικά της Καλογήρου, και που παραπέμπουν σε δομές κοραλλιών, σε fractal μορφές του περιβάλλοντος, σε σφηκοφωλιές, στο οστεώδες περίβλημα -τα καύκαλο ορισμένων ζώων-, σε κελύφη, σε κοχύλια και όστρακα. Οι σωληνωτές επιμήκεις δομές που παρατηρούνται στα ανώτερα θηλαστικά ζώα, όπως το παχύ και το λεπτό έντερο, η τραχεία, οι βρόγχοι, ακόμα και τα αναπαραγωγικά όργανα, αλλά και οι φυσικές οπές, μεταφέρονται ως βιομορφισμοί στην εικαστική της αποτύπωση, προσδίδοντας ποικίλες, σύνθετες νοηματοδοτήσεις από την ίδια την κεραμίστρια. Ο διεθνώς καθιερωμένος όρος biomorphism (βιομορφισμός) προέρχεται από τις ελληνικές λέξεις βίος (bio) και μορφή (morph). Δε σημαίνει ωστόσο μορφή ζωής. Ο όρος προσδιορίζει την τάση να επιδεικνύεται η εμφάνιση ή οι ιδιότητες ενός φυσικού/οργανικού αντικειμένου. Παρόλο που ακούγεται ως επιστημονικός όρος, χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει τη βιομορφική τέχνη στην έκθεση «Κυβισμός και Αφηρημένη Τέχνη» το 1936 στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης (ΜοΜΑ) στη Νέα Υόρκη. Ο βιομορφισμός αξιοποιήθηκε ως όρος από τον ιστορικό τέχνης και διευθυντή του Μουσείου Alfred H. Barr στο κείμενο του καταλόγου της έκθεσης το 1936 όπου όριζε τον βιομορφισμό ως «καμπυλόγραμμο παρά ευθύγραμμο, διακοσμητικό μάλλον παρά δομικό και ρομαντικό παρά κλασικό στην εξύψωση του μυστικιστικού, του αυθόρμητου και του παράλογου». Η βιομορφική αφαίρεση ενσωματώνει μία οπτική γλώσσα που βασίζεται σε βιομορφικά σχήματα, βολβώδεις, ελκυστικές και ποικίλες φόρμες, που δεν είναι απεικονιστικές ούτε και γεωμετρικές, είναι όμως οικείες στον θεατή που συνδέεται μαζί τους σε ένα αρχέγονο επίπεδο. Αυτή τη σύνδεση την αρχετυπική με την πρωταρχική εικόνα του κόσμου, ή με ένα σύμπαν- μέλλον όπου ο άνθρωπος είναι ταξιδιώτης μέσα του, επιδιώκει με την εικαστική της γλώσσα η Πέλα Καλογήρου, μία γλώσσα αφηρημένης καλλιτεχνικής κεραμικής.
Η Πέλα Καλογήρου πάντοτε αιρετική και ρηξικέλευθη, αναγεννησιακή, κυοφορώντας τις ιδέες του διαφωτισμού, και έχοντας πάρει διαζύγιο από δόγματα και “political correct” θέσεις, ποιεί με λόγια αφιλτράριστα, αφού η τέχνη είναι αρθρωμένος λόγος, λόγος που αποδομεί τη συμβολική τάξη της πραγματικότητας, είναι αυθόρμητη δημιουργία πάνω στο χάος που αξιοποιεί τη δυναμική και τις προοπτικές του. Με την αγαστή συνεργασία του συντρόφου της Γιάννη Σαραϊλίδη που συνταιριάζει τις αστροφωτογραφίες του με τα έργα της Πέλας, η έκθεση μεταφέρθηκε φαντασιακά σε μία space ατμόσφαιρα (διόλου τυχαίος άλλωστε και ο χώρος φιλοξενίας Wowspace). Η θεματική της Πέλας και του Γιάννη “astral bodies” (αστρικά σώματα) εγκαινιάστηκε, όχι φυσικά από κάποιον εκπρόσωπο της ιερατικής σχολής Ιωαννίνων, αλλά από τη θεατρική ομάδα «Αφηγηματικός Νους». Παρατηρώντας λεπτομερώς και από κοντά τα νέα έργα της Πέλας Καλογήρου, δεν στάθηκα τόσο πολύ στα χρώματα (τα οποία χειρίζεται με ευφάνταστο τρόπο) αλλά στο φως που εκπέμπουν. Ένας συνδυασμός φωτός και σκότους. Σκοτάδι, σκιές και φως επομένως, και, ένα πλήθος οδηγών σημείων στο μονοπάτι προς την αυτογωσία.
Βιβλιογραφία:
Barr, Alfred H. (1936). Cubism and Abstract Art. New York: MoMA.
Freud, Sigmund. (1908). “Dichter und das Phantasieren”.
Καστοριάδης, Κορνήλιος.(2008). Παράθυρο στο χάος. Μτφρ. Τσελέντη Ευγενία. Αθήνα: Ύψιλον.
Μπρίκος, Σπύρος. (2022). «Η καλλιτεχνική κεραμική της Πέλας Καλογήρου, συμφύσεις μικρόκοσμου μακρόκοσμου», Περιοδικό Μανδραγόρας, Νοέμβριος 2022.
Σπύρος Γ. Μπρίκος
Ιατρός, συγγραφέας, υπ. Διδάκτορας της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (Τμήμα Εικαστικών Τεχνών & Επιστημών της Τέχνης)
