Η ιστορική σιδερένια πύλη του Πολυτεχνείου, την οποία γκρέμισε το άρμα μάχης που εισέβαλε στον χώρο τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου 1973, τμήμα της περίφραξης, αλλά και το εμβληματικό γλυπτό του κομμουνιστή εικαστικού καλλιτέχνη Μέμου Μακρή, η χάλκινη κεφαλή, κηρύχθηκαν Νεότερα Μνημεία σε κοινή συνεδρίαση του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου (ΚΑΣ) και του Κεντρικού Συμβουλίου Νεότερων Μνημείων (ΚΣΝΜ), λίγο πριν συμπληρωθούν 53 χρόνια από το ξεσηκωμό.
Η πύλη καθώς και το γλυπτό του Μέμου Μακρή βρίσκονται εντός του προαύλειου χώρου του ιστορικού συγκροτήματος.
Η κεφαλή από σφυρήλατο χαλκό φιλοτεχνήθηκε κατά την παραμονή του στη Βουδαπέστη, φέρει τον τίτλο “Προς τιμήν των πεσόντων” και βασίστηκε σε προτομή ύψους 30 εκατ. που είχε φιλοτεχνήσει ο κομμουνιστής γλύπτης τη διετία 1949-1950, για τον ιστορικό Νίκο Σβορώνο, συναγωνιστή του στα χρόνια της Αντίστασης στο ΕΑΜ και του Εμφύλιου.
Το 1979 μεταφέρθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη για τη μεγάλη αναδρομική έκθεση με έργα του Μέμου Μάκρη που πραγματοποιήθηκε το 1979. Την ίδια χρονιά, μετά το τέλος της έκθεσης, μεταφέρθηκε στον πρόδρομο χώρο της κεντρικής πύλης του Πολυτεχνείου και τα αποκαλυπτήρια του γλυπτού πραγματοποιήθηκαν στις 11.30 το πρωί της 16ης Νοέμβρη 1979.
Γι’ αυτό το εμβληματικό έργο, άρρηκτα πλέον συνδεδεμένο με τον ξεσηκωμό του Πολυτεχνείου, ο καλλιτέχνης είπε πει συνέντευξη που είχε δώσει στην Αριστούλα Ελληνούδη («Ριζοσπάστης», 16 Νοέμβρη 1979):
«Σ’ αυτό εκφράζεται η εμπειρία μου από τα ελληνικά πράγματα. Εμπειρία που ξεκίνησε από την Κατοχή, συνεχίστηκε με την Εθνική Αντίσταση και κατέληξε στο Πολυτεχνείο, που τα γεγονότα του τα άκουγα από μακριά. Σ’ αυτή την εμπειρία μου αναφέρονται πολλά έργα μου. Ηθελα ωστόσο να κάνω ένα συνθετικό έργο που να περικλείει όλες τις εμπειρίες από ήρωες – θύματα που έπεσαν ως τώρα για την ελευθερία. Κι επειδή τη γλυπτική μου την άρχισα με πορτρέτα ήθελα προς το τέλος της καριέρας μου να συνοψίσω σ’ ένα ανθρώπινοκεφάλι τα αισθήματα που είχα απ’ αυτή την εμπειρία. Με μια έκφραση όχι παραστατική, αλλά που θα έβγαινε από ένα ανθρωπιστικό σύνολο και θα αποτυπωνόταν σε ένα κεφάλι».
Μάλιστα, αρχικά προοριζόταν μόνο για την έκθεση στην Εθνική Πινακοθήκη, ωστόσο, όπως ο ίδιος αφηγείται: “Μια ομάδα νέων του Πολυτεχνείου ήρθε μια μέρα και μου είπε ότι το έργο θα ταίριαζε για μνημείο του Πολυτεχνείου”.
Μετά από αυτή τη συνομιλία, ήρθε αίτημα από την ΕΦΕΕ, το οποίο υιοθέτησε η πρυτανεία του Ιδρύματος, η οποία εγγράφως ζήτησε από τον καλλιτέχνη να δωρίσει το έργο.
