Η Ιστορία βρίσκεται σήμερα σε κατάσταση τρωικού κύκλου. Ο φασισμός, ό,τι πιο σκοτεινό έχει «γεννήσει» το σάπιο οικονομικό σύστημα, επανέρχεται με τα ναζιστικά του σύμβολα, και, το σχολείο γίνεται, δυστυχώς, το εκκολαπτήριό του. Το ίδιο το οικονομικό σύστημα είναι που μεθοδεύει την επανεμφάνιση και την αναζωπύρωσή του και ο στόχος είναι οι μαθητές, το πιο εύπλαστο τμήμα της κοινωνίας και ταυτόχρονα το ίδιο της το μέλλον. Στόχος είναι οι -υπό διαμόρφωση- συνειδήσεις των νέων ανθρώπων. Γι’ αυτό και η εξέγερση του Πολυτεχνείου και τα αιτήματα των φοιτητών «κάτω ο φασισμός», «ψωμί, παιδεία, ελευθερία», «Έξω οι ΉΠΑ, Έξω το ΝΑΤΟ» που έγραψαν τότε οι φοιτητές στις πύλες του, είναι πιο επίκαιρα από ποτέ.
Ο ποιητής Κώστας Κρεμμύδας επισημαίνει χαρακτηριστικά πως φέτος την Πατησίων, την ημέρα της 53ης επετείου της εξέγερσης, διέσχισαν πολίτες απλοί, καθημερινοί, ανώνυμοι/σπουδαίοι με τα παιδιά και τα εγγόνια τους, που γνώριζαν πού ακριβώς κατευθύνονταν, και, πως αυτή είναι διαχρονικά η ελπίδα και η μεγαλοσύνη του Ανθρώπου. Στους δύσκολους καιρούς που διανύουμε, της ιστορικής αφασίας, της συστηματικής παραχάραξης της Ιστορίας, και, της ιδεολογικής υπονόμευσης, έχει ιδιαίτερο νόημα, και καθίσταται αναγκαία θα έλεγε κανείς, η παρουσίαση από εμάς μιας σειράς ιστορικών πληροφοριών και τεκμηρίων για τη νέα γενιά και συγκεκριμένα για τους μαθητές, με τους οποίους έχουμε την ευθύνη να συνομιλούμε καθημερινά.

Θα παραθέσω, δίκην μνημόσυνου, τα ονόματα των Πρεβεζάνων που συνελήφθησαν την 21η Απριλίου 1967 από το καθεστώς της χούντας και εξορίστηκαν εν συνεχεία στη νήσο Γυάρο. Ο δάσκαλος Χρήστος Αλ. Κατσάνος στο βιβλίο του Ιστορικές Αναδρομές Καμαρίνα, Σούλι, Ζάλογγο, Εθνική Αντίσταση [για όσους μαθητές ενδιαφέρονται το βιβλίο βρίσκεται στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Πρέβεζας], αναφέρει πως στην Περιφέρεια της Πρέβεζας πραγματοποιήθηκαν δύο φορές συλλήψεις κατά τις πρώτες ημέρες της δικτατορίας. Η πρώτη φορά ήταν ακριβώς την ίδια ημέρα του πραξικοπήματος, όπου οι συλληφθέντες πρώτης κατηγορίας ήταν όσους έκρινε ύποπτους τότε η ΚΥΠ (Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών) και η Ασφάλεια μαζί. Το εγχείρημα της 21ης Απριλίου, γράφει εμφατικά ο Χ. Κατσάνος στις ιστορικές αναδρομές του [σελ. 150], δεν ήταν έργο αποκλειστικό των συνταγματαρχών του ελληνικού στρατού, Παπαδόπουλου, Παττακού, Μακαρέζου. Εμπνεύστηκε και υποδείχθηκε από το ίδιο το ΝΑΤΟ και υλοποιήθηκε από τους παραπάνω αξιωματικούς, που για επτά ολόκληρα χρόνια επιβλήθηκαν σαν σωτήρες του έθνους.
Την παραπάνω θέση συναντάμε σε ομιλία του ιστορικού στελέχους του ΚΚΕ Δημήτρη Γόντικα [2009] που δημοσιεύθηκε στην ΚΟΜΕΠ (τ.5/2010) με τίτλο «Η στάση των κομμουνιστών στη δικτατορία…» και που αναδημοσιεύθηκε στον Ριζοσπάστη (14-15 Νοέμβρη 2026). Ο Δ. Γόντικας αναφέρει χαρακτηριστικά πως η κήρυξη και η επιβολή της δικτατορίας έγινε στο όνομα του «κομμουνιστικού κινδύνου» και στηρίχθηκε στο σχέδιο «Προμηθέας» που είχε εκπονηθεί στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ για έκτακτες καταστάσεις. Το γεγονός αυτό δικαιολογεί το γιατί ο κύριος όγκος των πρώτων μαζικών συλληφθέντων -συλλήψεις οι οποίες έγιναν βάσει προδιαγεγραμμένου σχεδίου- ήταν κομμουνιστές, οπαδοί και φίλοι του ΚΚΕ, καθώς και συνεργαζόμενοι. Όσον αφορά τους Πρεβεζάνους συλληφθέντες και εν συνεχεία εκτοπισμένους στον τόπο εξορίας τους στη Γυάρο, από τη χούντα, η συντριπτική πλειοψηφία τους ήταν και αυτοί μέλη και οπαδοί του ΚΚΕ. Πολλοί από αυτούς είχαν μόλις λίγα χρόνια που είχαν επιστρέψει από τα κολαστήρια των προηγούμενων εξοριών, και από τις φυλακές του σκληρού μετεμφυλιακού κράτους. Είχαν παίξει επίσης ενεργό ρόλο στην Εθνική Αντίσταση και στην απελευθέρωση της χώρας από τους ξένους κατακτητές. Το καθεστώς της χούντας με λίγα λόγια είχε επιλέξει από την πρώτη μέρα το ποιους θα στείλει εξορία. Να επισημάνουμε βέβαια πως το ΚΚΕ τότε ήταν παράνομο και χωρίς οργανωμένη δύναμη, υπήρχαν οργανώσεις της ΕΔΑ, αλλά δεν ήταν κομμουνιστικές. Το ΚΚΕ είχε διαλύσει τις οργανώσεις του το 1958 [βλ. άρθρο Δ. Γόντικα στην ΚΟΜΕΠ]. Οι συλληφθέντες αυτοί της πρώτης κατηγορίας συγκεντρώθηκαν στα κατά τόπους αστυνομικά τμήματα, καθώς και σε διάφορους χώρους συγκέντρωσης και κρατητήρια, κάποιες αναφορές και προφορικές μαρτυρίες κάνουν λόγο και για τις φυλακές της Λευκάδος όπου συγκεντρώθηκαν Πρεβεζάνοι κρατούμενοι. Στο βιβλίο Μη λησμονείς ότι εγεννήθης Έλλην-Γυάρος, σε κείμενα του Γιάννη Φάτση και φωτογραφίες της Αγλαΐας Φανουράκη, δημοσιεύθηκε επίσης και ένας μεγάλος πολυσέλιδος κατάλογος με ονόματα εξόριστων στη Γυάρο, όπως αυτά δημοσιεύθηκαν στις εφημερίδες την 14η Μαΐου 1967, λίγες ημέρες μετά το πραξικόπημα. Διαβάζοντας όλες τις στήλες μία προς μία, εντοπίζουμε μία μεγάλη στήλη ονομάτων που αφορούν το γεωγραφικό διαμέρισμα της Ηπείρου, μαζί με τη Λευκάδα, ενδεχομένως και άλλα νησιά του Ιονίου [450 κατά προσέγγιση είναι τα ονόματα συνολικά στη στήλη αυτή]. Η λογική και ο τρόπος ομαδοποίησης των ονομάτων, που η καταγραφή τους είναι πρόχειρη και με λάθη, χωρίς να επισημαίνονται τα γεωγραφικά διαμερίσματα των συλληφθέντων, φαίνεται πως ακολούθησε τη σειρά αποβίβασης των συλληφθέντων από τα λιμάνια της Πρέβεζας, της Πάργας, της Λευκάδας, των Παξών, της Κέρκυρας, όπως ακριβώς και των άλλων περιοχών της ελληνικής επικράτειας, στα οχηματαγωγά πλοία του «Βασιλικού Ναυτικού» που μετέφεραν σωριασμένους κυριολεκτικά τους πολιτικούς κρατούμενους στη Γυάρο. Ο Χ. Κατσάνος αναφέρεται με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες σε αυτό το γεγονός στο βιβλίο του [σελ.151].

Από ετούτη την πυκνογραμμένη στήλη με τα ονόματα των εξόριστων ατάκτως ερριμμένα, σαν συλλέκτης του μεγάλου βιβλίου της ζωής των αγωνιστών της Περιφερειακής Ενότητας Πρέβεζας, παραθέτω με δέος και συγκίνηση τα ονόματά τους -επισυνάπτοντας το τεκμήριο αυτό, για να μη λησμονηθούν ποτέ εκείνοι που πραγματικά αγωνίστηκαν για την ελευθερία του τόπου. Δίκην μνημόσυνου θα τους εκφωνήσω: Βρυώνης Σπύρος, Βασιλείου Θεόδωρος, Βάσσης Παναγιώτης, Γεωργίου Δημήτριος (Καταραχιάς), Γουρνάρης Σπύρος, Δράκος Μέμος, Δημολίτσας Μιχάλης, Ευαγγέλου Χρήστος, Ζαλοκώστας Ιωσήφ, Κακαβούλης Κοσμάς, Καλόγηρος Ανδρέας, Καλόγηρος Δημήτριος, Κάππας Δημήτριος (αδερφός του Σταύρου Κάππα που εκτελέστηκε από τους Γερμανούς στην Καισαριανή), Καραβίδας Ξενοφών, Κατσάνος Χρήστος (πατέρας του γνωστού Παθολόγου Αλέκου Κατσάνου), Κέλης Γ., Κορωναίος Θεόδωρος, Κρόκος Γεράσιμος, Κυρίτσης Δημήτρης, Λιόντος Γιώργος, Μανίκης Κώστας (πατέρας του συγγραφέα Ιωσήφ Μανίκη), Μαντούσης Κώστας, Μαντούσης Η., Μακρυγιάννης Ιωάννης, Μπανάκος Γ., Νίκου Ερωτόκριτος, Νόβας Ανδρέας, Νταλαγιάννης Γρηγόριος, Παπαδημητρίου Βασίλης, Παπαδιώτης Θωμάς, Περδίκης Σπύρος, Πολύζος Δημήτριος (Τάκης), Σακκάς Γιώργος, Σίσκας Γιώργος, Τρούγκος Φώτης, Τσούτσης Αρίσταρχος, Χριστάκης Ζαχαρίας, Χριστάκης Χρήστος κ.ά. Ονόματα επίσης Λευκαδιτών εξόριστων που εντοπίζουμε στην ίδια στήλη, ανάμεσα σε εκείνα των Πρεβεζάνων, και των λοιπών ηπειρωτών, όπως: Βρεττός Γ., Αραβανής Ξεν., Γληγόρης Ξενοφών (ο γνωστός Λευκαδίτης ιατρός που εξελέγη βουλευτής με την ΕΔΑ), Γληγόρης Ε., Κατωπόδης Ι., Κονιδάρης Βησ., Κούρτης Ξεν., Μεσσήνης Μαρ., Σταύρακας Ε., Σταύρακας Ν., Φίλιππας Α, Φίλιππας Δ., Ροντογιάννης κ.ά. Στην ίδια πυκνογραμμένη στήλη του μεγάλου καταλόγου ονομάτων εντοπίζουμε τον Νίκο Σκοπούλη [τον εκ Πεδινής Ιωαννίνων ιατρό των φτωχών και καταφρονεμένων, πατέρα της ιατρού και Ομότιμης Καθηγήτριας του Παν. Αθηνών Φωτεινής Σκοπούλη]. και της Σκοπούλη Αφροδίτης. Τα 450 κατά προσέγγιση ονόματα της ευρύτερης περιοχής μας που δημοσιεύθηκαν στις εφημερίδες την 14η Μαΐου 1967, λίγες ημέρες μετά το πραξικόπημα, είναι ένας σημαντικός αριθμός στο σύνολο των 6.000 -σύμφωνα με άλλους 7.500- πολιτικών κρατουμένων που μεταφέρθηκαν στη Γυάρο το 1967. Στα κείμενα που παρατίθενται στο βιβλίο Μη λησμονείς ότι εγεννήθης Έλλην-Γυάρος, διαβάζουμε πως οι κρατούμενοι στο κάτεργο της Γυάρου έμεναν σε σκηνές που ήταν στημένες στους πέντε όρμους του νησιού. Στον ύπνο, στο φαγητό, στη δουλειά, στον περίπατο, οι δεσμοφύλακες έπεφταν πάνω τους και τούς χτυπούσαν με τα μαστίγια. Πολύ συχνά μέσα στην ημέρα γινόταν συγκεντρώσεις από αξιωματικούς της φρουράς, ακόμα και στον ελάχιστο ελεύθερο χρόνο, όπου ασκούνταν ψυχολογική πίεση και βία για την απόσπαση υπογραφών και δηλώσεων μετανοίας των εξόριστων, με αντάλλαγμα την απελευθέρωσή τους.

Η εγκατάσταση των αγωνιστών στη Γυάρο, γράφει ο Χ. Κατσάνος στο βιβλίο του, εμφάνιζε εξαρχής σοβαρότατα προβλήματα. Η έλλειψη νερού για καθαριότητα, και το λιγοστό πόσιμο νερό που μεταφερόταν με καράβι μόλις δύο φορές την εβδομάδα, καθιστούσε τη διαβίωση μαρτύριο, όπως και οι οχιές, οι σκορπιοί και τα ποντίκια που ήταν μέρος της άγριας φύσης του ακατοίκητου νησιού. Μετά από αγώνες των πολιτικών κρατουμένων στη Γιούρα [Γυάρος], οι ίδιοι μεταφέρθηκαν ύστερα από μερικούς μήνες σε κατοικημένο νησί, στη Λέρο. Συγκεκριμένα τον Αύγουστο του 1967 350 κρατούμενοι της Γυάρου μεταφέρθηκαν στο Παρθένι της Λέρου. Τον επόμενο μήνα άλλοι 100 κρατούμενοι μεταφέρθηκαν από τη Γυάρο στο Παρθένι και 1800 στο Λακκί της Λέρου. Τον Νοέμβρη του 1968 μεταφέρθηκαν οριστικά στο Λακκί και οι υπόλοιποι κρατούμενοι της Γυάρου.

Παραθέτω, προς επίρρωσιν των όσων ανέφερα παραπάνω, και ως ιστορικό τεκμήριο, ένα έγγραφο της Επιτροπής Δημόσιας Ασφάλειας Πρέβεζας που αφορά Πρεβεζάνους εξόριστους κατά την περίοδο τους χούντας. Πρόκειται για αποφάσεις παράτασης της ποινής εκτοπίσεώς τους στο στρατόπεδο εξόριστων Λακκίου της νήσου Λέρου, λόγω μη μεταμέλειάς τους για την ακρίβεια της επιμονής τους [εμμονής αναφέρει το έγγραφο] εις την κομμουνιστική ιδεολογία. Η παράταση αυτή, αναφέρει το σχετικό έγγραφο, θα ήταν για έναν χρόνο, με εκ νέου συνεδρίαση της επιτροπής μετά το τέλος της ημερομηνίας [που ήταν τριμελής και αποτελούνταν από τον Πρόεδρο ο οποίος ήταν Εισαγγελέας Πλημ/κών, τον διευθυντή της Νομαρχίας Πρέβεζας, και τον Διοικητή της Χωροφυλακής Πρέβεζας] η οποία θα αποφάσιζε με βάση τη στάση του πολιτικού κρατούμενου αν θα συνεχιζόταν για άλλον έναν χρόνο η παράταση της εκτοπίσεώς του. Στο συγκεκριμένο έγγραφο που δημοσιεύω αποφασίζεται η τύχη της εκτοπίσεως και άλλων εξόριστων, ορισμένοι εκ των οποίων βρισκόταν υπό κράτηση σε στρατόπεδο της Γυάρου, κάποιοι στο Λακκί της Λέρου, ένας στο Παρθένιο της Λέρου, ένας στη Σκάλα Ωρωπού και δύο στην Αλικαρνασσό [η συγκεκριμένη απόφαση έχει ημερομηνία έκδοσης 07-04-1969]. Παραθέτω επίσης έναν φάκελο αλληλογραφίας που ταχυδρομήθηκε από την Πρέβεζα με προορισμό τη Γυάρο [για λόγους τήρησης του απορρήτου έχω διακριτικά αφαιρέσει τα ονόματα αποστολέα και παραλήπτη από τη φωτογραφία] όπου χαρακτηριστικά πάνω του αναγράφεται από το καθεστώς το ανεκδιήγητο και παρανοϊκό «Όχι στη φαυλοκρατία και τον κομμουνισμό».

Αξίζει να αναφερθεί πως τα γράμματα των εξόριστων προς τις οικογένειές τους ήταν κυρίως επιστολικά δελτάρια, ώστε να είναι φανερά τα όσα γράφονται και η λογοκρισία του καθεστώτος να κάνει με ευκολία τη δουλειά της, συμμορφώνοντας και με αυτόν τον τρόπο τους Πρεβεζάνους εξόριστους. Οι συλλήψεις που έγιναν τις πρώτες ημέρες του πραξικοπήματος στην Πρέβεζα [όπως προαναφέρθηκε στην Περιφέρεια της Πρέβεζας πραγματοποιήθηκαν δύο φορές συλλήψεις] θα ήταν ακόμα περισσότερες αν δεν είχε συμβεί ένα ηρωικό περιστατικό την παραμονή του πραξικοπήματος. Παρόλο που την ημέρα που έγινε η δικτατορία στην εφημερίδα «Αυγή» -το δημοσιογραφικό όργανο της ΕΔΑ, το κύριο άρθρο έλεγε «Γιατί δεν θα γίνει δικτατορία», εντούτοις μέλη και στελέχη του ΚΚΕ είχαν την πληροφορία ή την «καχυποψία» ότι κάτι προετοιμάζονταν να συμβεί τα ξημερώματα της 21ης Απριλίου. Η αγωνίστρια και μέλος του ΚΚΕ Ελένη (Νίτσα) Γεωργίου-Ταπραντζή είχε το σθένος την προηγούμενη νύχτα, όπου τα πράγματα ήταν έκρυθμα στην πολιτική ατμόσφαιρα, να εξαφανίσει καταλόγους ονομάτων μελών και οπαδών του ΚΚΕ, που αν έπεφταν στα χέρια των καθεστωτικών και της Ασφάλειας, οι συλλήψεις θα ήταν κατά πολύ περισσότερες.
Παρόλο που τα πρώτα χρόνια της χούντας ο αγώνας του λαού και της νεολαίας επικεντρωνόταν σε αυθόρμητες και περιορισμένες αντιδράσεις, στη συνέχεια οι όροι του λαϊκού και του φοιτητικού κινήματος ενάντια στη χούντα αντιστράφηκαν, ο αγώνας οργανώθηκε και κλιμακώθηκε. Η ΚΝΕ μαζικοποιήθηκε και ένα μέρος της δράσης της ήταν οι παράνομες οργανώσεις. Η Πρέβεζα, όπως και τα Ιωάννινα, έπαιξαν ενεργό ρόλο στον αντιδικτατορικό αγώνα. Η οργάνωση «Άρης Βελουχιώτης» ήταν μία από τις παράνομες οργανώσεις της ΚΝΕ που ιδρύθηκε λίγο μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Μέλη της υπήρξαν πολλοί νεολαίοι και εργάτες από την Πρέβεζα, φοιτητές του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων που είχαν παίξει ενεργό ρόλο στο «μικρό Πολυτεχνείο» μερικούς μήνες πριν, αλλά και φοιτητές από τη Θεσσαλονίκη και την Αθήνα. Ένας από τους πρωτεργάτες και στον βασικό καθοδηγητικό πυρήνα της οργάνωσης ήταν ο Πρεβεζάνος Θωμάς Μανόπουλος. Η οργάνωση «Άρης Βελουχιώτης» με ένα μεγάλο δυναμικό Πρεβεζάνων νέων κομμουνιστών έπαιξε σημαντικό αντιδικτατορικό ρόλο. Παράνομες προκηρύξεις που δακτυλογραφούνταν από μέλη της οργάνωσης [κυρίως από την Ντίνα Κελέση], διακίνηση «Ριζοσπάστη», αντιχουντικές αφίσες και συνθήματα, καθώς και έντονη παράνομη δράση μέσα στον φοιτητικό κόσμο του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Κάποια γεγονότα, ενδεχομένως και λάθη, οδήγησαν σε συλλήψεις των μελών της που ξεκίνησαν από τα τέλη του Απριλίου του 1974 έως τα τέλη του Μαΐου του 1974. Στις 9 Ιουλίου 1974, 27 στον αριθμό άτομα της οργάνωσης οδηγήθηκαν στο Έκτακτο Διαρκές Στρατοδικείο στα Ιωάννινα. Αναφέρω τα ονόματά τους: Μανόπουλος Θωμάς, Παπαζαχαρίας Αλέξανδρος, Παπαχρήστου Ευάγγελος, Κελέση Κωνσταντίνα (Ντίνα), Λαϊνάς Φώτιος, Ανωγιάτης Αθανάσιος, Γουρνάρης Λάμπρος, Γουρνάρης Σπύρος, Μπέκας Παναγιώτης, Ταμπουρέας Σωτήριος, Κίκερης Κωνσταντίνος, Σάφης ή Παπαγεωργίου Στράτος ή Λάμπρος, Καραλής Χρήστος, Ζώτος Σπύρος, Τζίμας Σπύρος, Καλησπεράτης Τηλέμαχος, Μέγας Βασίλειος, Τζόκας Παναγιώτης, Σταμέλος Βασίλειος, Σπαρτιάτης Δανιήλ, Τζεδάκης Αντώνιος, Αυδίκος Ευάγγελος, Κουλουριώτης Αθανάσιος, Σκούρας Γεώργιος, Κακαβούλης Σπύρος, Παππά Μαγδαληνή, Φιωτάκη Καλλιόπη, Κολοκυθάς Εμμανουήλ. Η συντριπτική πλειοψηφία τους ήταν νέοι αγωνιστές και αγωνίστριες από την Πρέβεζα. Το στρατοδικείο τούς καταδίκασε στις 12 Ιουλίου 1974 με ποινές από 6 μήνες έως και 10 έτη φυλακή.

Μία ημέρα πριν την έκδοση της απόφασης, ασχολήθηκε με τη δίκη το State Department και συγκεκριμένα, το γραφείο Ευρωπαϊκών και Ευρασιατικών Υποθέσεων. Σε τηλεγράφημα χαρακτηρισμένο «για περιορισμένη χρήση», το οποίο αποχαρακτηρίστηκε μόλις τον Ιούνιο του 2005, το υπουργείο Εξωτερικών των ΗΠΑ επικεντρωνόταν στον «κομμουνιστικό κίνδυνο». Τις πληροφορίες αυτές αντλούμε από σχετικό άρθρο του Γιώργου Τσαντίκου, υπάρχουν βέβαια και αντίγραφα της δικογραφίας και των σχετικών αποφάσεων του στρατοδικείου που διαθέτουν στο προσωπικό τους αρχείο οι κατηγορούμενοι προφυλακισθέντες. Ο Θωμάς Μανόπουλος, εικοσιπέντε χρονών τότε, καταδικάστηκε ─στις δώδεκα Ιουλίου 1974─ σε δέκα χρόνια φυλάκιση, με τη βασική κατηγορία της σύστασης και της καθοδήγησης της παράνομης αντιδικτατορικής οργάνωσης «Άρης Βελουχιώτης». Ο Βαγγγέλης Παπαχρήστος [19 ετών τότε], ο Αλέξανδρος Παπαζαχαρίας [26 ετών τότε] και ο Γούναρης [34ετών] καταδικάστηκαν με ποινή έξι χρόνων φυλάκιση ο καθένας. Δώδεκα εκ των κατηγορούμενων καταδικάστηκαν με τριετή αναστολή. Εννέα μέρες αργότερα βέβαια η χούντα έπεσε, υπό το βάρος της τραγωδίας στην Κύπρο, αλλά και από τις ρωγμές που προκάλεσαν στο καθεστώς οι εξεγέρσεις της Νομικής και του Πολυτεχνείου.

Συγκεφαλαιώνοντας, η Πρέβεζα με την αγωνιστική και αντιστασιακή δράση των ανθρώπων της, των πρωτοπόρων της, οι οποίοι ανήκαν ως επί το πλείστον στα λαϊκά στρώματα, μαζί με τους μαθητές, αλλά και τους φοιτητές, συμπληρώνει έναν αιώνα ιστορίας στο προοδευτικό, αριστερό και κομμουνιστικό κίνημα. Η προϊστορία των κινημάτων της πόλης, σύμφωνα με τον Μιχάλη Ντούσια, ξεκινά αμέσως μετά την απελευθέρωση της Πρέβεζας από τον τούρκικο ζυγό στις 21 Οκτωβρίου του 1912. Για πρώτη φορά, κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1920, εμφανίζεται στην πόλη μας αριστερή αγροτοαριστερή κίνηση. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1920 γίνεται η πρώτη οργανωμένη εμφάνιση του ΚΚΕ με γραμματέα του τον λιμενεργάτη Γιώργο Πόλιο. Ακόμα και αν η προϊστορία αυτή φαντάζει μακρινή, καθίσταται πιο επίκαιρη από ποτέ, μιας και η Ιστορία σήμερα βρίσκεται σε κατάσταση τρωικού κύκλου. Και επειδή η νεολαία, και μόνο αυτή, μπορεί να κυοφορήσει τους σεισμούς που μέλλονται να ‘ρθουν, ας προβληματιστούμε -νέοι και παλαιότεροι- από εκείνη την πρωτοπόρα δράση των μαθητών του Γυμνασίου της Πρέβεζας κατά τα έτη 1932, 1933, 1934 και 1935, λίγο πριν τη βασιλομεταξική δικτατορία, όπου το σχολείο είχε μετατραπεί σε ορμητήριο αγώνα. Με πρωτεργάτες τους μαθητές Σπύρο Κονοφάγο, Φίλια Σουμαλεύρη, Ντίνο Κατσανάκη, Γρηγόρη Παπαδόπουλο, τους οποίους και συνέλαβε η αστυνομία, και που στη δίκη που ακολούθησε ο βασικός μάρτυρας υπεράσπισης ήταν ο καθηγητής τους Γυμνασιάρχης Χρ. Κοντός. Μάλιστα, ο Χρήστος Κοντός, ο γνωστός δημοκράτης γυμνασιάρχης που λίγα χρόνια αργότερα [το 1944] εκφώνησε τον πανηγυρικό λόγο της Απελευθέρωσης από τους Γερμανούς και εκτελέστηκε από τους φασίστες στην Παργινόσκαλα. Εκείνοι οι αγώνες του Γυμνασίου της Πρέβεζας δημιούργησαν την σπίθα της κοινωνικής ανάφλεξης, για να διαδοθούν σαν ωστικό κύμα σε ολόκληρη την Περιφέρεια της Πρέβεζας.
Βιβλιογραφία
- Γιάννης Φάτσης, Αγλαΐα Φανουράκη, Μη λησμονείς ότι εγεννήθης Έλλην-Γυάρος, Ερμείας, Αθήνα 1974, σσ. 1-10. Βλ. & Καταλόγους ονομάτων εκτοπισμένων στη Γυάρο που δημοσιεύθηκαν στις εφημερίδες την 14η Μαΐου 1967.
- Γιώργος Τσαντίκος, «Το τελευταίο στρατοδικείο της χούντας στα Γιάννενα: Ο “Βελουχιώτης” και τα τηλεγραφήματα στο State Department», 17-11-2023, Typos-i.gr, https://typos-i.gr/article/teleytaio-stratodikeio-ths-xoyntas-sta-giannena-o-beloyxiwths-kai-ta-thlegrafhmata-sto-state-department [Πρόσβαση: Νοέμβρης 2026].
- Δανιήλ Σπαρτιάτης, Ευάγγελος Αυδίκος, «Μια άγνωστη επέτειος», Η Εφημερίδα των Συντακτών, 13-07-2017, efsyn.gr https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/117095_mia-agnosti-epeteios
- Δημήτρης Γόντικας, «Πείρα κομμουνιστικού ατσαλώματος στον αντιδικτατορικό αγώνα», Εφημερίδα «Ριζοσπάστης», 14-15 Νοεμβρίου 2026, σ. 17, 18.
- Δημήτρης Γόντικας, «Η στάση των κομμουνιστών στη δικτατορία. Πείρα κομμουνιστικού ατσαλώματος», ΚΟΜΕΠ (τ.5/2010).
- Μιχάλης Ντούσιας, ΕΑΜ Πρέβεζας, ΕΛΑΣ Ζαλόγγου, Σουλίου, Αυτοέκδοση, Αθήνα 1987, σσ. 27, 28, 29, 30.
- Χρήστος Κατσάνος, Ιστορικές Αναδρομές Καμαρίνα, Σούλι, Ζάλογγο, Εθνική Αντίσταση, Αυτοέκδοση, Πρέβεζα 1986, σ. 150, 151, 152, 153.
- Χριστόφορος Ράπτης, Τα δύσκολα χρόνια, 1941-1949, Αυτοέκδοση, Πρέβεζα 1990.
- Έγγραφο παραπεμπτικής Διαταγής της VIIIης Μεραρχίας [Γραφείον Δικαστικού] με Συνημμένη Δικογραφία (2-7-1974, 16 σελίδων) και θέμα: «Βουλεύματα παραπεμπτικά δι’ απ’ ευθείας κλήσεως». Φ. 453.31/24/63993, με ένδειξη «Επείγον-Προφυλακισμένοι», ΠΡΟΣ: Επίτροπον Διαρκούς Στρατοδικείου Ιωαννίνων. Αναφέρεται στους 27 συλληφθέντες της παράνομης αντιδικτατορικής οργάνωσης «Άρης Βελουχιώτης» και στις κατηγορίες που τους βαραίνουν. [Φωτοτυπημένο αντίγραφο βρίσκεται στο προσωπικό αρχείο του γράφοντος].
- Έγγραφο «Κλήσις Κατηγορουμένων» του Επιτρόπου του Διαρκούς Στρατοδικείου Ιωαννίνων (3-7-1974, Β.Ω.Υ. 109/74, 2 σελίδων). [Φωτοτυπημένο αντίγραφο βρίσκεται στο προσωπικό αρχείο του γράφοντος].
Σπύρος Γ. Μπρίκος
Ιατρός, συγγραφέας