Τις τελευταίες ημέρες αρκετά ελληνικά δημοσιεύματα, αλλά και δημόσιες
παρεμβάσεις, παρουσίασαν τη δήλωση του Γερμανού υπουργού Εξωτερικών στη
Deutsche Welle ως μια μεγάλη εξέλιξη στο ζήτημα των γερμανικών αποζημιώσεων.
Η εικόνα που δημιουργήθηκε ήταν ότι η Γερμανία αλλάζει στάση, αναγνωρίζει τις
ευθύνες της και ότι η Πολωνία δικαιώνεται επειδή ακολούθησε μια πιο
αποτελεσματική πολιτική διεκδίκησης.
Η πραγματικότητα όμως είναι πιο σύνθετη. Και πριν εξαχθούν συμπεράσματα για
το τι σημαίνει αυτή η εξέλιξη για την Πολωνία ή την Ελλάδα, χρειάζεται να δούμε
προσεκτικά τι ακριβώς ειπώθηκε — αλλά και τι δεν ειπώθηκε.
Τι είπε ο Γερμανός υπουργός Εξωτερικών — και τι δεν
είπε
Ο Γερμανός υπουργός Εξωτερικών Johann Wadephul αναφέρθηκε στη συνέντευξή
του στη Deutsche Welle στο ζήτημα των τελευταίων εν ζωή Πολωνών θυμάτων της
γερμανικής κατοχής. Είπε ότι πρόκειται για ανθρώπους μεγάλης ηλικίας και ότι η
γερμανική πλευρά πρέπει να κάνει κάτι γι’ αυτούς. Δήλωσε επίσης ότι το υπουργείο
του στηρίζει μια τέτοια προσπάθεια και ότι ο ίδιος προσωπικά ελπίζει να υπάρξει
αποτέλεσμα.
Αυτό ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η Γερμανία αναγνώρισε μια γενική υποχρέωση
καταβολής πολεμικών επανορθώσεων προς την Πολωνία.
Η συζήτηση αφορά μια πιθανή στήριξη προς τους τελευταίους εν ζωή επιζώντες της
γερμανικής κατοχής. Οι εκτιμήσεις που αναφέρονται μιλούν για περίπου 30.000 έως
50.000 ανθρώπους, δηλαδή ανθρώπους που υπέστησαν διώξεις, φυλακίσεις,
καταναγκαστική εργασία ή άλλες μορφές ναζιστικής βίας και σήμερα βρίσκονται σε
πολύ προχωρημένη ηλικία.
Το ποσό που έχει αναφερθεί ως πιθανό πλαίσιο οικονομικής στήριξης είναι περίπου
200 εκατομμύρια ευρώ. Πρόκειται για ένα σημαντικό ποσό, αλλά βρίσκεται σε
διαφορετική κλίμακα από μια συνολική διεκδίκηση πολεμικών επανορθώσεων.
Μέχρι στιγμής υπάρχει μια πολιτική δήλωση πρόθεσης από τη γερμανική πλευρά,
όμως το πώς θα εξελιχθεί η συζήτηση παραμένει ανοιχτό. Θα χρειαστούν επόμενα
βήματα σε κυβερνητικό και κοινοβουλευτικό επίπεδο στη Γερμανία.
Η φράση που έχει τη μεγαλύτερη σημασία
Το πιο ενδιαφέρον σημείο της συνέντευξης δεν είναι μόνο η αναφορά σε μια πιθανή
οικονομική στήριξη, αλλά η φράση του Wadephul ότι η Γερμανία και η Πολωνία
«έχασαν χρόνο» επειδή τα προηγούμενα χρόνια υπήρχε μεγάλη συζήτηση γύρω
από το ζήτημα των πολεμικών επανορθώσεων.
Η φράση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία
Δεν φαίνεται να σημαίνει ότι η Γερμανία αποδέχεται τώρα τις παλιές πολωνικές
αξιώσεις για συνολικές πολεμικές επανορθώσεις. Αντίθετα, δείχνει ότι η συζήτηση
είχε μπλοκάρει επί χρόνια ακριβώς επειδή υπήρχε διαφωνία πάνω σε αυτό το
ζήτημα.
Η σημερινή συζήτηση φαίνεται να γίνεται σε διαφορετική βάση: όχι για γενικές
πολεμικές επανορθώσεις, αλλά για μια στοχευμένη βοήθεια προς ανθρώπους που
επέζησαν της κατοχής.
Το πολιτικό πλαίσιο της συνέντευξης
Η συνέντευξη δόθηκε στο πλαίσιο ενός Γερμανοπολωνικού Φόρουμ για την 35η
επέτειο της Συνθήκης Καλής Γειτονίας. Την ίδια ημέρα στη Βαρσοβία οι υπουργοί
Άμυνας των δύο χωρών υπέγραψαν σημαντική αμυντική συμφωνία.
Αυτό δεν είναι άσχετο με τη συγκυρία.
Το Βερολίνο έχει σήμερα ισχυρό ενδιαφέρον για στενή συνεργασία με τη Βαρσοβία,
ιδιαίτερα λόγω της κατάστασης ασφαλείας στην Ευρώπη και της „ρωσικής απειλής“.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η δήλωση του Wadephul μπορεί να διαβαστεί και ως μια
κίνηση καλής θέλησης προς την Πολωνία. Αυτό δεν αναιρεί την ιστορική ευθύνη της
Γερμανίας, αλλά δείχνει ότι οι διεθνείς σχέσεις επηρεάζονται πάντα και από τις
σημερινές πολιτικές ανάγκες.
Είναι επίσης χαρακτηριστικό ότι ο Γερμανός υπουργός δεν έθεσε το θέμα στην
επίσημη ομιλία του στο Φόρουμ, ενώ στην κοινή δήλωση των δύο υπουργών δεν
υπήρξε αναφορά σε πολεμικές αποζημιώσεις.
Πολεμικές επανορθώσεις ή αποκατάσταση των
επιζώντων;
Η πολωνική πλευρά συνεχίζει να μιλά για την ευθύνη της Γερμανίας και την ανάγκη
αποκατάστασης. Ωστόσο, η σημερινή κυβέρνηση της Πολωνίας δεν φαίνεται να
προβάλλει με τον ίδιο τρόπο τη σκληρή γραμμή της προηγούμενης περιόδου για
συνολικές πολεμικές επανορθώσεις.
Ο Πολωνός υπουργός Εξωτερικών μίλησε για «ηθική και υλική αποκατάσταση» των
ανθρώπων που υπέφεραν από τη γερμανική κατοχή: θύματα στρατοπέδων
συγκέντρωσης, ανθρώπους που οδηγήθηκαν σε καταναγκαστική εργασία και
άλλους επιζώντες.
Το αίτημα φαίνεται επομένως να έχει μετατοπιστεί από μια συνολική διεκδίκηση
επανορθώσεων σε μια πιο συγκεκριμένη μορφή βοήθειας προς ανθρώπους που
βρίσκονται πλέον σε πολύ προχωρημένη ηλικία.
Η Γερμανία μέχρι σήμερα αποφεύγει να αναγνωρίσει γενική υποχρέωση καταβολής
πολεμικών επανορθώσεων.
Αν τελικά υπάρξει οικονομική στήριξη, είναι πιθανό να παρουσιαστεί όχι ως
«αποζημίωση», αλλά ως «αποκατάσταση» (Wiedergutmachung) ή ανθρωπιστική
βοήθεια. Η διαφορά δεν είναι μόνο λεκτική· έχει πολιτική και νομική σημασία.
Παράλληλα, η Γερμανία προχωρά σε κινήσεις ιστορικής μνήμης, όπως η
δημιουργία μνημείου στο Βερολίνο για τα πολωνικά θύματα του Β΄ Παγκοσμίου
Πολέμου και της γερμανικής κατοχής.
Όμως άλλο η ιστορική μνήμη και άλλο η νομική αναγνώριση οικονομικών
υποχρεώσεων.
Και η Ελλάδα;
Η σύγκριση με την Ελλάδα είναι αναπόφευκτη, αλλά χρειάζεται προσοχή.
Το βασικό πρόβλημα με αρκετές από τις ελληνικές αναλύσεις που ακολούθησαν
αυτή την είδηση είναι ότι παρουσιάζουν την περίπτωση της Πολωνίας σαν απόδειξη
ότι «όποιος διεκδικεί κερδίζει» και ότι η Ελλάδα απλώς απέτυχε επειδή δεν έκανε το
ίδιο.
Η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη.
Η Πολωνία δεν φαίνεται να οδηγείται σε μια αναγνώριση πολεμικών
επανορθώσεων, αλλά σε μια μορφή αποκατάστασης για συγκεκριμένη κατηγορία
θυμάτων. Και η εξέλιξη αυτή συνδέεται όχι μόνο με το ιστορικό ζήτημα, αλλά και με
τη σημερινή γεωπολιτική σημασία της Πολωνίας για τη Γερμανία, την Ευρώπη και
το ΝΑΤΟ.
Η Ελλάδα έχει τις δικές της ιστορικές και νομικές διεκδικήσεις, όπως το κατοχικό
δάνειο και τις αποζημιώσεις για τα εγκλήματα και τις καταστροφές της Κατοχής.
Όμως αυτές δεν προχωρούν μόνο με το δίκαιο του επιχειρήματος. Χρειάζονται
σταθερή πολιτική, νομική και διπλωματική στρατηγική.
Όσο η ελληνική πλευρά περιορίζεται κυρίως σε δημόσιες δηλώσεις χωρίς μια
σταθερή και συγκροτημένη στρατηγική διεκδίκησης, οι δίκαιες απαιτήσεις μας
κινδυνεύουν να παραμένουν σε μεγάλο βαθμό στα χαρτιά.
Αυτό όμως είναι διαφορετικό από το να παρουσιάζουμε κάθε εξέλιξη στο εξωτερικό
ως «δικαίωση των άλλων» και «ελληνική αποτυχία».
Η Πολωνία πράγματι διεκδίκησε επί χρόνια και έθεσε με ένταση το ζήτημα της
γερμανικής ευθύνης. Όμως η σημερινή εξέλιξη δεν είναι απαραίτητα αυτό που
παρουσιάζεται σε αρκετούς τίτλους ως «δικαίωση των πολεμικών επανορθώσεων».
Χρειάζεται ψυχρός ρεαλισμός.
Η Γερμανία δεν ανακοίνωσε αναγνώριση πολεμικών επανορθώσεων ούτε μιας
γενικής υποχρέωσης καταβολής αποζημιώσεων. Άνοιξε μια συζήτηση για μια
διαφορετική μορφή αποκατάστασης των τελευταίων επιζώντων, μέσα σε ένα
συγκεκριμένο ιστορικό και γεωπολιτικό πλαίσιο.
