Στην Έδρα της ΚΕ του ΚΚΕ, στον Περισσό παρουσιάστηκε το λεύκωμα του Αγάπιου Σαχίνη «Φως στο φως στο σκοτάδι», που είναι αφιερωμένη στους 400 εκτελεσμένους κομμουνιστές στο Επταπύργιο, το γνωστό Γεντί Κουλέ, έναν μαρτυρικό τόπο για χιλιάδες πολιτικούς κρατούμενους, λαϊκούς αγωνιστές, μέλη και στελέχη του ΚΚΕ.
Στη παρουσίαση παρευρέθηκε πολυμελής αντιπροσωπεία της ΚΕ του ΚΚΕ, με επικεφαλής τον ΓΓ της ΚΕ Δημήτρη Κουτσούμπα. (Δείτε εδώ σε video την δήλωσή του).
Παρευρέθηκε ακόμα ο Θοδωρής Κωτσαντής, γραμματέας του ΚΣ της ΚΝΕ.

Στις σελίδες του λευκώματος που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Σύγχρονη Εποχή» σκιαγραφούνται οι σκέψεις και τα αισθήματα των μελλοθανάτων: ο πόνος, η συντροφικότητα, η αλληλεγγύη, ο φόβος, η βεβαιότητα ότι θα έρθουν καλύτερες μέρες. Είναι όλα παρόντα στα ιδιαίτερα και γεμάτα ψυχή σχέδια του Αγάπιου Σαχίνη.
Άλλωστε, η σχέση του Αγάπιου Σαχίνη με το Γεντί Κουλέ είναι πολύ βαθιά. Ανάμεσα στους εκτελεσμένους του Γεντί Κουλέ ήταν κι ο θείος του, ο άνθρωπος από τον οποίο πήρε το όνομά του. Στις σελίδες της νέας έκδοσης περιέχεται και το τελευταίο γράμμα του θείου του.
Η εκδήλωση ξεκίνησε με ένα μικρό ρεσιτάλ από κουαρτέτο εγχόρδων, το οποίο αποτελούσαν οι Παναγιώτα Ξεναρίου, 1ο βιολί, Γιώργο Ιωσηφίδης, 2ο βιολί, Δήμητρα Βαξεβανίδου-Συντελή, βιόλα, Μιλτιάδης Κασσάρας, βιολοντσέλο, οι απέσπασαν το πιο θερμό χειροκρότημα του κόσμου που γέμισε το φουαγιέ της Αίθουσας Συνεδρίων. Την παρουσίαση συντόνισε η μικρή Αγάπη, η εγγονή του Α. Σαχίνη, η οποία έδινε και το λόγο στους ομιλητές.
Για το βιβλίο μίλησαν ο Νίκος Σοφιανός, μέλος του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ, η Φανουρία Βλάχου, ιστορικός τέχνης και εκπρόσωπος της Σύγχρονης Εποχής, ο Νίκος Μπογιόπουλος, δημοσιογράφος και ο ίδιος ο δημιουργός.
Προσπαθεί με το μολύβι του και τα σύμβολα που χρησιμοποιεί να εκφράσει τη μεγαλοσύνη των μαχητών του σοσιαλισμού, όλων εκείνων που σήκωσαν το ανάστημά τους και θυσιάστηκαν για το ιδανικό μιας ζωής χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο
Ο Νίκος Σοφιανός, μέλος του ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ στην τοποθέτησή του ανάφερε: Κρατάμε ξανά σήμερα στα χέρια μας ένα λεύκωμα, με σχέδια του Αγάπιου, μετά το «Σφαγείο», ένα λεύκωμα με προσωπικό εκφραστικό ύφος, ένα λεύκωμα εμπνευσμένο από τη μνήμη και γεμάτο συναισθήματα.
«Η ζωή του Αγάπιου Σαχίνη σημαδεύτηκε από τους 33 σκελετούς που βρήκαν τα συνεργεία του δήμου Συκεών. Οι εργασίες ανάπλασης στο πάρκο, έφεραν στο φως τη φρίκη του Εμφυλίου. Ομαδικούς τάφους. Είναι γνωστό ότι οι καταδικασθέντες πολιτικοί κρατούμενοι του Επταπυργίου εκτελούνταν με συνοπτικές διαδικασίες. Ο Αγάπιος επιβεβαιώθηκε στο ότι οι εκτελεσθέντες του Επταπυργίου, θάφτηκαν εκεί. Αγωνιστές που δεν λιγοψύχησαν ούτε μία στιγμή. Είπε “Είχαν τη δυνατότητα σε δύο ευκαιρίες να γλυτώσουν τη ζωή τους. Η πρώτη ευκαιρία ήταν στο στρατοδικείο. Μπορούσαν να υπογράψουν την περιβόητη δήλωση, όπου θα δήλωναν πως το “προδοτικό ΚΚΕ που πούλησε την Ελλάδα, που γκρέμισε τις εκκλησίες και έκανε όλα τα δεινά του πλανήτη” το αποκηρύσσουν μετά βδελυγμίας. Και εφόσον δεν κάνουν αυτή τη δήλωση στρατοδικείου, θα καταδικάζονταν σε θάνατο. Και η δεύτερη ευκαιρία ήταν όταν κατέβαιναν από το Ρέο και πήγαιναν για τα έξι μέτρα. Τους ξαναέλεγε τότε ο ενωμοτάρχης “μην είσαι χαζός, η ζωή είναι μπροστά, πάνε στη γυναίκα σου, πάνε στη μητέρα σου, στα αδέλφια σου βάλε μια υπογραφή να τελειώνεις”. Και στις δύο περιπτώσεις αυτοί οι 400 του Επταπυργίου γύρισαν την πλάτη και προτίμησαν τα έξι μέτρα”».
«Και αυτό είναι αυτό που τροφοδότησε την ψυχή του Αγάπιου να δημιουργήσει το λεύκωμα “Φως στο φως στο σκοτάδι”.
Στο λεύκωμα αυτό η ιστορία φτάνει στον αναγνώστη μέσα από σχέδια, μέσα από μορφές που τον προβληματίζουν, που τον βάζουν να σκεφτεί, να αναρωτηθεί ποια δύναμη κράτησε αυτούς τους ανθρώπους όρθιους, μέχρι την τελευταία στιγμή, πιστούς στον αγώνα τους, ανυποχώρητους, ακόμα κι αν δεν βλέπει τις ίδιες μορφές των εκτελεσμένων. Η πηγή αυτής της δύναμης, που βρεθήκαμε μπροστά της και το προηγούμενο διάστημα με την αποκάλυψη των φωτογραφιών των 200 της Καισαριανής, δεν είναι άλλη από την κομμουνιστική τους ιδεολογία, την πίστη τους ότι αυτός ο κόσμος μπορεί να αλλάξει – και νομοτελειακά θα αλλάξει- δεν είναι άλλη από τη γνώση ότι έχουν το δίκιο με το μέρος τους. Τα σχέδια του Αγάπιου Σαχίνη μας προκαλούν, διακινούν συναισθήματα, μας θυμίζουν πως η θυσία αυτών των ανθρώπων δεν πήγε χαμένη, πως μπορεί να σκότωσαν τα σώματά τους, οι ιδέες τους όμως είναι εδώ, ζωντανές, πρωτοπόρες, πιο επίκαιρες από ποτέ. Γι αυτό και επιλέγει συμβολικά να μην απεικονίσει τους εκτελεσμένους, να μην έχουν πρόσωπα.
Ο Αγάπιος δεν φιλοδοξεί ποτέ να δημιουργήσει ένα λεύκωμα με ζωγραφική. Αντίθετα, σχεδιάζει σύμβολα, καταγράφει, σημειώνει.
Επιλέγει να εκφραστεί με σχήματα, με εικόνες. Όχι με το λόγο.
Τα σχέδιά του, γρήγορα και μαυρόασπρα, έχουν πάντα ένα συμβολισμό.. Δένει και αυτά ακόμα τα γράμματα με σχήματα που απεικονίζουν κάτι σημαντικό… Στο εξώφυλλο, η φυλακή του Γεντί, και αναφορά στο 1949 με τους εκτελεσμένους.
Σε όλα τα έργα επικρατεί το σχεδίασμα με τα μάτια.. Ο Σαχίνης γράφει στο οπισθόφυλλο: “Το στόμα δεν χρειαζόταν να πει τίποτε. Αυτή η ομιλία των ματιών ήταν γνωστός κώδικας επικοινωνίας μεταξύ των μελλοθάνατων, με τα μάτια τα έλεγαν όλα”… και έλεγαν …έλεγαν… έλεγαν…”
Στο λεύκωμα δεν υπάρχουν κείμενα στις εικόνες. Μόνο σύμβολα. Οι πέτρες σε όλες τις εικόνες, οι πέτρες του κάστρου του ΓΕΝΤΙ, τα κάγκελα της φυλακής και τα μάτια.. Και παντού καρφιά. Τα μάτια πολλαπλασιάζονται και συμβολικά γίνονται δένδρο, αγκαλιάζουν τον τοίχο της φυλακής γίνονται πρόσωπο, ενώνονται με τον ουρανό, παρατηρούν το παράθυρο που στεγνώνουν οι μπότες, οι κουρελιασμένες μπότες που έχουν γίνει ένα με το πόδι που γίνονται συμβολικά ένα με τα δάκτυλα. Τα μάτια από τα οποία τρέχουν δάκρυα, τα δάκρυα των συγγενών των εκτελεσμένων, τα δάκρυα της πόλης, τα δάκρυα της ιστορίας, που αντικρίζει τον ομαδικό θάνατο, ενώ ο ήλιος πάντα λάμπει παρόλο που είναι πίσω από τα σύννεφα…Μετά τα μάτια γίνονται θεατές του χρόνου, αντικρίζουν την πόλη που την σημαδεύουν τα κανόνια, τα βομβαρδιστικά που πετούν πάνω από τα σπίτια, τον Άνθρωπο που τον φιμώνουν να μη μιλά.. Και μετά το ίδιο το κάστρο γίνεται σχεδία να ταξιδέψει στο χρόνο το συμβάν, η ανθρώπινη φιγούρα που προηγείται είναι από πέτρα., σε κίνηση.. Η σχεδία γίνεται καραβάκι που ταξιδεύει, σταματάει στην πόρτα της φυλακής, που την πλακώνουν τα κάγκελα, ενώ τα μάτια πάντα εκεί: ΚΟΙΤΟΥΝ, ΚΑΤΑΓΡΑΦΟΥΝ, ΘΡΗΝΟΥΝ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΟΝΕΙΡΕΥΟΝΤΑΙ.
Μετά οι αρβύλες ανθίζουν, πατούν τα κάγκελα της φυλακής, τα σπάνε θριαμβευτικά. Τα μάτια του λαού δακρύζουν όταν μαθαίνει το μαντάτο. Όταν έρχεται η είδηση.. Οι μανάδες, οι αγαπημένες, οι αδελφές περιμένουν σιωπηλές.. Στην άλλη εικόνα, τα παπούτσια των εκτελεσμένων εξέχουν από το χώμα που τους έθαψαν, φαίνεται η γη να μην τους χωράει. Δεν χωράει τη λεβεντιά, τη μεγαλοσύνη τους, δεν χωράει το όνειρό τους για μια σοσιαλιστική κοινωνία για τον κομμουνισμό. Η ιστορία τους, ο ομαδικός τάφος, ανθίζει..
Και το λεύκωμα κλείνει με το γράμμα του αδελφού – του θείου του , του Αγάπιου Σαχίνη του αδελφού του πατέρα του πριν την εκτέλεση των 400, που μαρτυράει όλο το μεγαλείο της ψυχής των μελλοθανάτων, Ενώ η μικρή εγγονή του Αγάπιου, -το μέλλον- , παίρνει και αυτή θέση με το φως, κόντρα στο σκοτάδι.
Ο Αγάπιος Σαχίνης δεν προσπαθεί να κάνει ζωγραφική. Προσπαθεί με το μολύβι του και τα σύμβολα που χρησιμοποιεί να εκφράσει τη της μεγαλοσύνη των μαχητών του σοσιαλισμού, όλων εκείνων που σήκωσαν το ανάστημά τους και θυσιάστηκαν για το ιδανικό μιας ζωής χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Αυτή είναι η προσφορά του: Στη συλλογική μνήμη, στην ιστορία του λαού μας και στους αγώνες του, παρακαταθήκη για το μέλλον που δεν θα αργήσει να έρθει όταν ο λαός έχει μνήμη, γνώση, όραμα, και απόφαση, τα όπλα του για τον αγώνα.
Η Οργάνωση του Κόμματος της Κεντρικής Μακεδονίας μαζί με την Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ, θα ολοκληρώσουν μέσα στο 2027 τις απαιτούμενες εργασίες για την τοποθέτηση του γλυπτού μνημείου στο Επταπύργιο, για να τιμήσουν τους αγωνιστές που φυλακίσθηκαν ή εκτελέστηκαν. Ταυτόχρονα συνεχίζονται οι προσπάθειες για την ταυτοποίηση των σκελετών των αγωνιστών που εκτελέστηκαν και θάφτηκαν στην περιοχή».
Με αυτή την έκδοση, ο δημιουργός ρίχνει φως στο ίδιο το φως
Στη συνέχεια, πήρε τον λόγο η Φανουρία Βλάχου αναφέρθηκε ιδιαίτερα στα σχέδια του Α. Σαχίνη. Πιο συγκεκριμένα σημείωσε:
«Τα πρωτότυπα έργα είναι δουλεμένα με κάρβουνο, σινική μελάνη και μολύβι, πάνω σε χαρτί ακουαρέλας κι έχουν διαστάσεις μόλις τριάντα επί σαράντα εκατοστά. Μέσα σ’ αυτό το μικρό χαρτί, το μαύρο χρώμα, οι πυκνές σκιές, μας δίνουν την αίσθηση του βάρους της πέτρας του τοίχου. Βλέπουμε τα κάγκελα, το μικρό παράθυρο, αρχίζουμε να νιώθουμε κάτι από τον περιορισμό που ζούσε ο κρατούμενος, που ήξερε μέχρι πού μπορούσε να περπατήσει και πόσο λίγο από τον έξω κόσμο τού επέτρεπε να δει εκείνο το άνοιγμα στον τοίχο. Κι όμως, μέσα σ’ αυτόν τον τόσο στενό χώρο, πόσο άνοιγαν τα μυαλά, πόσα πράγματα έβρισκαν τον τρόπο να πουν οι άνθρωποι μεταξύ τους. Ο ίδιος ο Σαχίνης έχει μιλήσει για την επικοινωνία που είχαν οι μελλοθάνατοι με τα μάτια, για όσα μπορούσαν να περάσουν από τον έναν στον άλλον μ’ ένα κοίταγμα, εκεί που τα λόγια έπρεπε να μετριούνται. Κι αν έχουμε αυτή τη σκέψη κατά νου, καταλαβαίνουμε καλύτερα γιατί επανέρχονται τόσο επίμονα τα μάτια στα σχέδιά του, γιατί λείπει ακόμη και το πρόσωπο κι απομένει μονάχα το βλέμμα. Ας σκεφτούμε πόσο διαφορετικό πράγμα σήμαινε για τον φυλακισμένο να σηκώνει τα μάτια και να συναντά τα μάτια του συντρόφου του, που αγωνιούσε κι εκείνος και καταλάβαινε την αγωνία του, και τι σήμαινε να νιώθει πάνω του το μάτι που τον παρακολουθούσε από το μικρό άνοιγμα της πόρτας του κελιού. Κι όταν πάλι ένα από αυτά τα μάτια στρέφεται κατά πάνω μας, έχουμε για μια στιγμή την παράξενη αίσθηση πως τόση ώρα που κοιτάζαμε εμείς τον κρατούμενο, μας κοίταζε κι εκείνος.
Ο Σαχίνης παίρνει το κρεβάτι του κελιού, εκείνο ακριβώς το μέρος όπου θέλησε να πλησιάσει τους μελλοθάνατους την ώρα που ονειρεύονταν, και το κάνει καράβι. Είναι μια εικόνα που νομίζω πως ο καθένας μας θα σταθεί να την κοιτάξει για λίγο, γιατί η πρώτη μας σκέψη πηγαίνει στο ταξίδι, στη λαχτάρα του ανθρώπου που ξαπλωμένος στο στρώμα της φυλακής, μπορεί με τον νου του να γυρίσει στο σπίτι του, να βρεθεί κοντά στον άνθρωπό του, κι ύστερα έρχεται να προστεθεί η σκέψη του αποχωρισμού. Και τα δυο τα χωράει αυτό το καράβι, όπως και τα δυο τα χωρούσε η σκέψη του μελλοθάνατου, και την επιθυμία να ζήσει και τη γνώση πως είχε φτάσει η τελευταία του νύχτα. Αξίζει, φίλες και φίλοι, να το σκεφτούμε αυτό, όταν μιλάμε για την αντοχή αυτών των ανθρώπων. Ήταν άνθρωποι όπως εμείς, αγαπούσαν τη ζωή, είχαν ανθρώπους που τους περίμεναν, είχαν πράγματα που λαχταρούσαν να κάνουν κι άλλα που τα είχαν αφήσει στη μέση, κι έχει σημασία να τα λογαριάζουμε όλα αυτά που αποχωρίζονταν, αν θέλουμε να καταλάβουμε τη δύναμη που τους έδινε η ιδεολογία τους για να κρατήσουν τη στάση που κράτησαν.
Τέλος, ο Σαχίνης μας παραθέτει μερικά ζευγάρια φθαρμένα άρβυλα, άλλοτε βαλμένα το ένα πλάι στο άλλο, άλλοτε μόνα τους. Όσο τα κοιτάμε, τόσο πιάνουμε τον εαυτό μας να αναζητά τους ανθρώπους που τα φορούσαν. Γιατί τη φθορά στο παπούτσι την αφήνει ο άνθρωπος, που μ’ αυτό περπάτησε, που κουράστηκε, που κάποια στιγμή έσκυψε να το βγάλει, κι αυτή την τόσο απλή κίνηση, που την έχουμε κάνει όλοι μας χιλιάδες φορές, τη συλλογίζεται κανείς αλλιώς όταν ξέρει πού βρίσκονταν αυτά τα άρβυλα και ποιοι τα φορούσαν. Κι έχει σημασία που ο Σαχίνης τα βάζει στη σειρά, γιατί έτσι όπως ακολουθεί το μάτι το ένα ζευγάρι ύστερα από το άλλο, προλαβαίνεις να σκεφτείς και τον καθένα ξεχωριστά, κι ας μην τον ξέρεις, να φανταστείς τη ζωή που είχε ζήσει ώσπου να φτάσει εδώ. Και σκέφτεσαι και όλους μαζί τους συντρόφους που βρέθηκαν πλάι πλάι στη φυλακή, δεμένοι με τις ίδιες ιδέες και με τον ίδιο αγώνα. Και τα άρβυλα ανθίζουν, γιατί οι άνθρωποι που τα φορούσαν άνθιζαν, οι ιδέες τους άνθιζαν. Κι ας προσπάθησαν με κάθε τρόπο να τους κόψουν τους βλαστούς, ο σπόρος ήταν τόσο δυνατός και δεν σταμάτησε ποτέ να βλασταίνει και να ανθίζει».
Κλείνοντας την ομιλία της ξαναγύρισε στον τίτλο που διάλεξε ο Αγάπιος Σαχίνης γι’ αυτή τη δουλειά, «Φως στο φως στο σκοτάδι», όπως είπε: «Με αυτή την έκδοση, ο δημιουργός ρίχνει φως στο ίδιο το φως. Φως είναι η πάλη για την ανατροπή αυτής της σάπιας κοινωνίας, φως είναι η αυταπάρνηση, η αλληλεγγύη, η συντροφικότητα. Φως είναι ο άνθρωπος που περίμενε τη δική του εκτέλεση αλλά είχε την έγνοια να δώσει λίγο κουράγιο στον διπλανό του. Από τέτοιους ανθρώπους παίρνουμε κι εμείς δύναμη σήμερα, ανθρώπους που μέσα στα πιο βαθιά σκοτάδια που γνώρισε ο λαός μας είχαν στον νου τους πώς θα ζήσουν οι επόμενοι, κι έδωσαν τη ζωή τους για να μπορέσει να γίνει δική μας υπόθεση εκείνο που πίστεψαν κι αγωνίστηκαν να κάνουν πράξη, μια κοινωνία χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο».
Το κειμήλιο που μας έχει προσφέρει ο Αγάπιος
Μιλώντας για την έκδοση ο Νίκος Μπογιόπουλος, ανάφερε τα εξής:
“Οι φωτογραφίες των 200 της Καισαριανής, τα συγκλονιστικά αποκαλυπτήρια στο Γεντί Κουλέ έρχονται να μιλήσουν και να το επαληθεύσουν για μια ακόμα φορά: Δεν υπάρχει σπιθαμή γης σε αυτό τον τόπο, δεν υπάρχει βήμα λευτεριάς, λεβεντιάς, αυτοθυσίας, παληκαριάς, συνέπειας, αξιοπρέπειας στο χώμα που πατάει αυτός ο λαός που να μην γράφει από κάτω ΚΚΕ.
Ο Αγάπιος επέλεξε να αφαιρέσει τα πρόσωπα και τα σώματα από τα έργα του, επέλεξε να κλειδώσει τα πρόσωπα και τα σώματα μέσα στα μάτια, στα μάτια που δεσπόζουν στο λεύκωμα, και έτσι κατάφερε κάτι που μόνο το τράνταγμα μιας καλλιτεχνικής μεγαλοφυίας μπορεί να κατορθώσει: Την ώρα που έχει αφαιρέσει τα πρόσωπα, να δώσει πρόσωπο και σώμα, να δώσει σάρκα και οστά στο μεγάλο, το ωραίο, το συγκλονιστικό του Μπελογιάννη.
Δείτε τα έργα του Αγάπιου. Και μετά θυμηθείτε τους στίχους του Ρίτσου.
«Κάτω απ΄ το χώμα
Μες στα σταυρωμένα χέρια τους
Κρατάνε της καμπάνας το σκοινί,
Προσμένουνε την ώρα,
Προσμένουν να σημάνουν την ανάσταση
Τούτο το χώμα είναι δικό τους και δικό μας
Δεν μπορεί κανείς να μας το πάρει.»
Αυτό το κειμήλιο μας έχει προσφέρει ο Αγάπιος. Να δώσει πρόσωπο, σώμα, σάρκα και οστά στους στίχους του Ρίτσου.
Η σινική μελάνη του Αγάπιου ένωσε τις ανάσες με τα σίδερα των κελιών και τα έκανε σώμα και πρόσωπο.
Το κάρβουνο του Αγάπιου ένωσε τους ψιθύρους με τους πέτρινους τοίχους και την σήτα του επισκεπτηρίου και τα έκανε σώμα. Και πρόσωπο.
Το μολύβι του Αγάπιου κάνει το αίμα του δίκιου μέσα σε ταλαιπωρημένα κορμιά με τρόπο που τα κάνει μεμιάς να ορθώνονται πίσω από τα κάγκελα σαν την λάβα του ηφαιστείου.
Κάθε γραμμή στην ακουαρέλα του Αγάπιου είναι κι ένα σύνορο του κόσμου, όπως έλεγε ο Βάρναλης για τους 200, εκεί που τα όνειρα του ανθρώπου πορεύονται πέρα από τον θάνατο, και μάλιστα τον δικό του θάνατο.
Σε ό,τι αφορά το εικαστικό μέρος αυτού του κειμηλίου εκείνο που προσωπικά έχω να καταθέσω είναι η συγκίνηση και η ταχυκαρδία που αισθάνεται ο θεατής αυτού του έργου. Είναι ένα ανεστραμμένο σύνδρομο Σταντάλ. Εκεί η ταχυκαρδία σε έκανε να λιποθυμάς. Εδώ σε φέρνει σε κατάσταση εσωτερικής έκρηξης, σε εγρήγορση, με θαυμασμό για αυτούς που έζησαν όσα περιγράφει ο Αγάπιος, με θυμό για αυτούς που τα προκάλεσαν, αλλά κυρίως, με το βάρος της υπόμνησης της ευθύνης και του χρέους: Να δικαιωθούν τα αδικαίωτα.
Δεν έχω τα καλλιτεχνικά εργαλεία, παρά μόνο τα εργαλεία του θεατή— για να μιλήσω για το εικαστικό μέρος αυτής της δουλειάς.
Ξέρω όμως ότι η ιστορία γενικά, η Ιστορία της Τέχνης, ειδικά, είναι ενίοτε επιλεκτική και είναι και εκλεκτική. Το ότι δίπλα στα δημιουργήματα του Τάσσου, της Κατράκη, του Φαρσακίδη, έχουμε αυτό το καλλιτεχνικό ντοκουμέντο, μέσα από το οποίο η ιστορία φωνάζει, το γεγονός ότι η ιστορία έχει χαρίσει τη φωνή της σε αυτό το έργο, καθιστά από μόνο του συγκλονιστικό και μεγαλειώδες το έργο που έχει φτιάξει ο Αγάπιος Σαχίνης.
Στο μνημείο που θα ονοματίσει τους ανώνυμους ομαδικούς τάφους του Γεντί Κουλέ, εκεί που οι νεκροί θα βρουν τον τόπο και τον χώρο που τους αξίζει, στο μνημείο της αυτοθυσίας, της ανιδιοτέλειας, της αλληλεγγύης, της αποφασιστικότητας που και καλλιτεχνικά θα αποδώσει την τιμή που πρέπει στους θυσιασμένους, το έργο του Αγάπιου είναι ήδη κομμάτι του.
Όμως θέλω να πω ότι θα ήμουν εδώ έτσι κι αλλιώς, ανεξάρτητα από το έργο.
Και θα ήμουν οπουδήποτε μου το ζητούσε ο Αγάπιος. Γιατί, όταν συνάντησα και γνώρισα τον Αγάπιο, κατάλαβα —όπως καταλαβαίνουμε μεγαλώνοντας κάποια νοήματα από τα διαβάσματά μας στα μικράτα μας— τι εννοούσε ο Ελύτης με εκείνη τη φράση: «Μόνο μια λάμψη ο άνθρωπος κι αν είδες, είδες».
Ο Αγάπιος είναι μια διαρκής λάμψη. Και δεν μπορείς να μη δεις αυτή τη λάμψη.
Διαλεκτικός και ταυτόχρονα ακλόνητος. Πράος, μειλίχιος και ταυτόχρονα αλύγιστος.
Διδακτικός και καταδεκτικός και την ίδια ώρα στέρεος και αμετάπειστος.
Προσηνής και ευγενικός και την ίδια ώρα αμετακίνητος.
Είναι ένας μάστορας και ταυτόχρονα ένας μαθητής σε κάθε του βήμα.
Ακέραιος, συνεπής, έντιμος, ευθύς, ντόμπρος. Είναι φτιαγμένος από εκείνη τη στόφα, από εκείνη την πάστα που έλεγε ο Μαγιακόφσκι, περιγράφοντας τον ανθρώπινο άνθρωπο.
Είναι τύχη να έχεις τον Αγάπιο σύντροφο.
Ο Αγάπιος δεν εξαργύρωσε ποτέ τα σημάδια που φιλοτέχνησαν πάνω του οι δεσμοφύλακες.
Ο Αγάπιος είναι κομμουνιστής στα λόγια και στα έργα. Γι’ αυτό και ήταν και είναι ένας από εκείνους τους ξεχωριστούς που σημάδεψαν μια ολόκληρη εποχή και σίγουρα μια ολόκληρη γενιά. Μιλάω για τη δική μου γενιά.
Όλα τα χαρακτηριστικά όλα τα χαρακτηριστικά του Αγάπιου Σαχίνη καταλήγουν σε μία λέξη: αξιοπρέπεια.
Μου θυμίζει τον ήρωα του Μαλρό. Ο Μαλρό, σε εκείνο το καταπληκτικό βιβλίο, την «Ανθρώπινη κατάσταση» ή «Ανθρώπινη μοίρα», περιγράφει τον ήρωα. Ο ήρωας αυτός είναι ένας Αγάπιος Σαχίνης. Είναι εκεί που οι ίδιοι οι δεσμοφύλακές του αναρωτιούνται γιατί αυτός, τέλος πάντων, είναι κομμουνιστής. Και απαντούν οι ίδιοι για λογαριασμό του: «Από αξιοπρέπεια». Αυτή είναι η απάντηση που δίνουν οι ίδιοι οι δεσμοφύλακες για το θύμα τους.
Ο Αγάπιος είναι ένα μέτρο σύγκρισης. Είναι μια ώθηση και ταυτόχρονα ένα ερέθισμα για ποιοτική άνοδο.
Είναι ο ίδιος —δεν ξέρω πόσο το ξέρει— μια πρόταση για την καθημερινή λειτουργία του ανθρώπου, αλλά και για τη διαμόρφωση και την οργάνωση μιας άλλης κοινωνίας.
Είναι εργάτης και διανοούμενος μαζί.
Εδώ επιτρέψτε μου να πω το εξής: ανάμεσα στα άλλα χαριτωμένα που λένε για εμάς είναι ότι χρησιμοποιούμε ξύλινη γλώσσα. Είμαστε ξύλινοι, λένε οι πέτσινοι, μάλλον γιατί εμείς δεν αποκαλούμε τον καπιταλισμό «ελεύθερη αγορά». Μιλάμε για εγκληματικό ιμπεριαλισμό, για το σφαγείο τους, και όχι για «ελεύθερη οικονομία».
Εν πάση περιπτώσει, ανάμεσα στις άλλες χαριτωμένες θεωρίες τους είναι ότι οι καλλιτέχνες, οι διανοούμενοι ειδικά, όταν εντάσσονται στην οργανωμένη κομμουνιστική δράση, στο ΚΚΕ, χάνουν δήθεν την προσωπικότητά τους. Ότι αυτή η ένταξη ισοπεδώνει την προσωπικότητά τους.
Αυτά είναι μερικά από τα χαριτωμένα που λένε.
Η ζωή του Αγάπιου Σαχίνη είναι μια εκκωφαντική διάψευση αυτής της ανόητης θεωρίας: ότι η ένταξη ενός διανοούμενου, ενός καλλιτέχνη, στον κομμουνιστικό αγώνα οδηγεί τάχα στην ισοπέδωση της προσωπικότητάς του. Η προσωπικότητα και οι ιδιαίτερες αρετές του Αγάπιου Σαχίνη αναδείχθηκαν και σμιλεύτηκαν ακριβώς εκεί, μέσα σε αυτόν τον συλλογικό αγώνα.
Η προσωπική μου μαρτυρία για τον άνθρωπο είναι ότι, μόλις τον συναντάς, καταλαβαίνεις πραγματικά τι σημαίνει να προηγείται του προσώπου ο μύθος.
Όσοι έχουμε την τύχη και την τιμή να τον γνωρίζουμε δεν έχουμε καταφέρει —εγώ τουλάχιστον δεν έχω καταφέρει— να εξηγήσουμε πραγματικά αυτό που προβάλλει μπροστά μας ανεπιτήδευτο. Δηλαδή, πώς γίνεται σε κάποιον σαν τον Σαχίνη να μην κολλάει πάνω του ούτε ένας κόκκος έπαρσης;
Πριν τον γνωρίσω, ο μύθος του μού ήταν ήδη γνωστός. Και όταν τον συνάντησα, αναρωτιόμουν πραγματικά πώς γίνεται να υπάρχει τέτοια απλότητα, τέτοια σεμνότητα και ταυτόχρονα τέτοιο βάθος στη σκέψη, που βγαίνει αβίαστα μέσα από τις κουβέντες, μέσα από τις συζητήσεις.
Όλη η ζωή του, η συναναστροφή μαζί του, είναι μια διδαχή. Και έχει πολύ μεγάλη σημασία, για μένα τουλάχιστον, ότι είναι μια διδαχή που γίνεται πάντα με σεμνότητα και χωρίς ποτέ να έχει προτεταμένο το δάχτυλο.
Ο Σαχίνης είναι η προσωποποίηση του ηθικού πλεονεκτήματος, ενός ηθικού πλεονεκτήματος και μιας ηθικής υπεροχής που δεν αποτελούν καραμέλα εξαπάτησης ούτε ταμπέλα ευκαιρίας. Είναι στάση ζωής.
Μου θυμίζει αυτό που έλεγε ο Σαραμάγκου, ο Πορτογάλος, αυτός ο παγκόσμιος λογοτέχνης, όταν τον ρωτούσαν: «Μα γιατί είστε κομμουνιστής;» Κι εκείνος έλεγε:
«Με κρατούν κομμουνιστή οι ορμόνες μου». Νομίζω ότι είναι οι ίδιες ορμόνες με αυτές του Αγάπιου Σαχίνη.
Ο Αγάπιος είναι κομμάτι της γενιάς που παρέλαβε τη σκυτάλη από τη δρακογενιά του ’40. Είναι η ζωντανή απόδειξη —αυτός, η γενιά του και οι πατεράδες τους— εκείνου που κάποιοι παριστάνουν ότι δεν υπάρχει. Ο Αγάπιος, η γενιά του και οι πατεράδες τους είναι η απόδειξη ότι υπάρχει αριστερόμετρο.
Αριστερόμετρο υπάρχει, και το έφτιαξαν στο ΕΑΜ. Εκεί φτιάχτηκε το αριστερόμετρο. Το αριστερόμετρο φτιάχτηκε στον ΕΛΑΣ. Το αριστερόμετρο φτιάχτηκε στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας και στα άπαρτα βουνά. Το αριστερόμετρο φτιάχτηκε στον τοίχο της Καισαριανής. Το αριστερόμετρο φτιάχτηκε στο Γεντί Κουλέ, στη Μακρόνησο, στις φυλακές, στις εξορίες, στην Μπουμπουλίνας, στον Ωρωπό, στο Τρίκερι. Εκεί φτιάχτηκε το αριστερόμετρο. Και σμιλευτής αυτού του αριστερόμετρου είναι και ο Αγάπιος Σαχίνης.
Είμαι περήφανος και πραγματικά τυχερός που συνάντησα τον Αγάπιο στη ζωή μου, που μου επιτρέπει να λέω ότι είναι φίλος μου, ότι είμαι φίλος του και σύντροφός του. Και θεωρώ ότι ο Αγάπιος είναι ένας ευλογημένος άνθρωπος, γιατί κατάφερε την απόλυτη εκπλήρωση αυτού του διαρκούς αιτήματος ηθικής αρτιότητας.
Τι κατάφερε;
Κατάφερε να είναι άξιος γιος του πατέρα του και άξιος πατέρας για τα παιδιά του και τα εγγόνια του.
Το λέει πάλι ο Ρίτσος: «Η ζωή θα σε πει σύντροφο, τα έργα σου θα σε κάνουν σύντροφο, να αξίζουν τα έργα σου»
Σύντροφέ μου, άξια τα έργα σου!”
Μια απάντηση στο σκοτάδι
Την εκδήλωση έκλεισε ο ίδιος ο δημιουργός σημειώνοντας ότι αυτό το λεύκωμα είναι μια απάντηση στο σκοτάδι. Αναφέρθηκε στο γράμμα του θείου του Αγάπιου που εδώ και 80 χρόνια δεν το είχε διαβάσει. Όπως είπε το είχε διαβάσει ο πατέρας του, ο μπάρμπα – Μήτσος, η μητέρα του, τα παιδιά του Γιώργος και Δημήτρης. Ο ίδιος δεν το είχε διαβάσει. Ακόμα, όπως είπε, δεν μπορεί να απαντήσει γιατί…Όταν ξεκίνησε να γεμίζει το χαρτί εικόνες αποφάσισε να ανοίξει το τελευταίο γράμμα του θείου του που έστειλε από το Γεντί Κουλέ πριν εκτελεστεί.
«Παρά τον λεκτικό, τον ποιητικό τρόπο που έχει η ελληνική γλώσσα δυσκολεύομαι να περιγράψω τα αισθήματά μου. Μου έμεινε μια φράση, που θα την κουβαλάω σε όλη μου τη ζωή. Μη με ξεχάσετε».
Όπως είπε με τη σημερινή εκδήλωση που πραγματοποιείται στην Έδρα της ΚΕ του ΚΚΕ επιβεβαιώνεται ότι το ΚΚΕ δεν ξεχνά αυτούς που θυσιάστηκαν, αυτούς που τίμησαν τις αξίες για τις οποίες και εμείς σήμερα αγωνιζόμαστε.
Ευχαρίστησε όλους τους συντρόφους που παρουσίασαν την έκδοση, καθώς και τον Γ. Λαμπριανίδη για τη συνεισφορά του με το κουαρτέτο. Και όπως είπε κλείνοντας: «Να δώσω μια υπόσχεση. Τώρα αρχίσαμε, θα έχουμε συνέχεια».