Γράφει ο Σπύρος Γ. Μπρίκος
Ιατρός, συγγραφέας, υπ. διδάκτορας της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (Τμήμα Εικαστικών Τεχνών & Επιστημών της Τέχνης)
Η αισθητική είναι η ηθική του μέλλοντος σύμφωνα με τον Βασίλη Ραφαηλίδη. Και επειδή το θέμα με την τέχνη στην Ελλάδα είναι περίπλοκο, χρόνιο και δυσεπίλυτο, λόγω απουσίας αισθητικής παιδείας, και, λόγω προβληματικής ιστορικής μνήμης, θεωρώ τον εαυτό μου ιδιαίτερα τυχερό που οι κόρες μου, Κάτια και Σόνια, σε ηλικία μόλις έξι ετών αρχίζουν να αποκτούν βάσεις στις εικαστικές τέχνες, με μαθήματα δημιουργικής ζωγραφικής από την Έφη Λιαροκάπη.
Η αισθητική, δηλαδή η οπτική των πραγμάτων που θα αναπτύξει κανείς σε αυτήν την χώρα, είναι όντως ένα τυχαίο γεγονός, που σκόπιμα αφήνεται στην τύχη του, που στην καμία των περιπτώσεων δεν ταυτίζεται με το αναγκαίο και το κοινωνικά ωφέλιμο. Άλλωστε δεν αφομοιώσαμε ποτέ ως λαός τα ευρωπαϊκά ρεύματα τέχνης και σκέψης, ούτε γνωρίσαμε εις βάθος την ευρωπαϊκή ιστορία τέχνης, και, όσον αφορά τις παγκόσμιες καλλιτεχνικές πρωτοπορίες ούτε λόγος. Παράδοξο το γεγονός τούτο σε μία χώρα που έθεσε τις βάσεις του ευρωπαϊκού πνεύματος και που γνώρισε έναν πρώιμο διαφωτισμό κατά την αρχαιότητα. Και επειδή στις μέρες μας η συστηματική βυζαντινολογία και τα εντατικά μαθήματα αισθητικής του Βυζαντίου δίνουν και παίρνουν, αισθάνομαι διπλά και τριπλά τυχερός που το εισαγωγικό μάθημα στο εργαστήριο ζωγραφικής-αίθουσα τέχνης “el arte” ήταν αφιερωμένο στη Μεξικάνα ζωγράφο Φρίντα Κάλο.
Οι ευφάνταστες παραλλαγές στην αποτύπωση του προσώπου της με ποικιλία χρωματικών τόνων από τους μικρούς μαθητές και μαθήτριες είναι αισθητά και αισθητικά ανώτερες από τη γνωστή απεικόνιση της Φρίντα ως trade mark που συναντάμε σχεδόν παντού. Τα χρώματα αυτών των ζωγραφικών αποτυπώσεων εντυπωσιάζουν, αναδεικνύοντας την ξεχωριστή οπτική τού κάθε μικρού παιδιού, όπου η αισθητική τους και το φαντασιακό πλεονάζουν, σε αντίθεση με την αλλοτριωμένη συνείδηση των ενηλίκων που λόγω έλλειψης αισθητικής παιδείας τείνει να τα περιορίσει επιβάλλοντας στεγανά και πρωτόκολλα καθωσπρεπισμού.
Ευτυχώς που η Έφη ακολουθεί τον δρόμο της Φρίντας, σώζοντας την κατάσταση, η οποία τείνει να γίνει ολοένα και πιο ασφυκτική. Όλα είναι δρόμος, συνεπώς, και για τη Φρίντα και για την Έφη. Δρόμος προς την αυτογνωσία. Η Φρίντα Κάλο, άλλωστε, ήταν πάνω από όλα η ριζοσπαστική της ματιά στη ζωγραφική. Η ενεργή σχέση της με το κομμουνιστικό κίνημα, η ιδεολογική και πολιτική της τοποθέτηση, μεταμορφώνουν το έργο της σε κάτι πολύ πιο πάνω από την αυτοβιογραφία και τον σουρεαλισμό, εκεί όπου συμβατικά το κατέταξε η ιστορία της τέχνης ή όπως συνηθίζεται να ερμηνεύεται σε σύνοψη ως μία γυναικεία εμπειρία κόντρα στο κυρίαρχο πατριαρχικό αφήγημα.
Η Φρίντα στο τελευταίο στιγμιότυπό της, μέσα στο φέρετρο, να την σκεπάζει η σημαία με το σφυροδρέπανο. Μπορούμε να φέρουμε άλλωστε στη μνήμη μας τον πίνακά της με τίτλο “Marxism Will Give Health to the Sick” (Ο μαρξισμός θα δώσει υγεία στους αρρώστους, του 1954) που αποτελεί μία πολιτική δήλωση πίστης από την ίδια τη ζωγράφο. Και είναι ωφέλιμο και χρήσιμο να γνωρίζουν ακόμα και οι νέοι μικροί μαθητές, μέσα στον σύγχρονο μεσαίωνα που βαδίζουμε, ότι η μαρξιστική και κομμουνιστική ιδεολογία όπως και το αναρχικό κίνημα υπήρξαν αναπόσπαστο κομμάτι της πνευματικής κληρονομιάς του Διαφωτισμού, του προθάλαμου της Γαλλικής Επανάστασης, μιας εποχής γνώσης με εργαλείο τον ορθό λόγο και την επιστημονική μέθοδο, και, εναντίωσης στη μοναρχία και τον σκοταδισμό, εναρκτήριος χρόνος της ταξικής συνείδησης και της διεκδίκησης των ατομικών ελευθεριών του ανθρώπου.
Η επαναστατική και πρωτοπόρα Φρίντα Κάλο μας φέρνει συνειρμικά στη μνήμη τον σύντροφό της Ντιέγκο Ριβέρα, τον κορυφαίο ζωγράφο των μεγάλων τοιχογραφιών που στο πολυσυζητημένο έργο του με τον τίτλο «Ο άντρας στο σταυροδρόμι» στο νεόδμητο κέντρο Ροκφέλερ, στην καρδιά της Νέας Υόρκης, απεικόνιζε σκηνές από την επιστήμη, τη βιομηχανία, την πολιτική και την ιστορία, με ανθρώπους όλων των κοινωνικών τάξεων, ανάμεσά τους και τη φιγούρα του Λένιν.
Σύμφωνα με την αισθητική θεωρία του φιλόσοφου, συγγραφέα και κριτικού λογοτεχνίας Νικολάι Τσερνισέφσκι, όπως αναπτύχθηκε στη διδακτορική του διατριβή, ο ρόλος του καλλιτέχνη είναι να σχολιάζει τα κοινωνικά φαινόμενα και κατά συνέπεια η ίδια η τέχνη δεν θα πρέπει να αναπαράγει απλά την πραγματικότητα αλλά να την εξηγεί και να την κρίνει. Σύμφωνα με τον μαρξιστή φιλόσοφο, διανοητή και ιστορικό τέχνης Γκεόργκι Πλεχάνοφ, στο βιβλίο του με τον τίτλο Αισθητική, οι ιδιοτυπίες της καλλιτεχνικής δημιουργίας κάθε εποχής βρίσκονται πάντοτε στενά συνδεδεμένες με την κοινωνική ψυχολογία της, και η κοινωνική ψυχολογία τής κάθε εποχής διαμορφώνεται από τις κοινωνικές σχέσεις που επικρατούν.
Ο καθορισμός του «κοινωνιολογικού ισοδύναμου» κάθε έργου τέχνης συνεπώς πρέπει να είναι αδιαίρετος με την εκτίμηση της αισθητικής του αξίας, αφού στην ίδια τη «γραφή του καλλιτέχνη» και στο καθαρά μορφολογικό μέρος του έργου αποκρυσταλλώνεται η κοινωνική εμπειρία. Αυτή η ενότητα μορφής-περιεχομένου πρέπει να υπηρετείται με ακρίβεια και συνέπεια από την αρχή έως το τέλος ενός έργου, μέχρι δηλαδή την περάτωση της ίδιας της ιδέας του καλλιτέχνη.
Έφη Λιαροκάπη. Είναι βέβαιο πως αυτό το «κοινωνιολογικό ισοδύναμο» που αναφέρει στην αισθητική του θεωρία ο μαρξιστής φιλόσοφος είναι εγγεγραμμένο στο σχεδιαστικό μέρος και στο χρώμα των πινάκων της. Αν και θα μπορούσε να είναι μία πολύ καλή κολορίστας ζωγράφος [colorist painter], η Έφη, και με ένα μεγαλύτερο εύρος φωτεινότητας και συνδυασμών, οι γραμμές της όπως και η συνειδητή χρήση πιο σκοτεινών ως επί το πλείστον χρωμάτων προσδίδουν έναν πένθιμο χαρακτήρα στα έργα της. Πένθιμο τόσο στις προσωπογραφίες όσο και στα τοπία. Στις σκηνές από την κοινωνική ζωή, τις πορείες, τα κινήματα, τη βία, τις γενοκτονίες. Πένθιμο ακόμα και στην απεικόνιση των ανθέων.
Ο λόγος της, η ιδιόλεκτός της, πάντα στο ιστορικό, το κοινωνικό και το πολιτικό. Εκείνα είναι που καθορίζουν την ενότητα και τη συνοχή στο έργο της, μία γενική στυλιστική πραγμάτωση στη δουλειά της, μία πραγμάτωση ιδεών που μοιάζει με αφήγηση. Η υπογραφή της με έντονο κόκκινο κάτω αριστερά στους πίνακες, άλλο ένα συνεκτικό στοιχείο εικαστικής αποτύπωσης, μπορεί να εκληφθεί και σαν επανάληψη του «τραυματικού», ή ως ελεύσεις της σκληρής κοινωνικής πραγματικότητας. Παρά τη βαθύτερη πίστη μου ότι τα έργα τέχνης αντιστέκονται στις ερμηνευτικές προσεγγίσεις τους, διατηρώντας πάντα ακέραιο τον εσωτερικό τους γρίφο και τη σαγήνη τους, σύμφωνα πάντα με την αισθητική θεωρία του Αντόρνο, θα τολμούσα να διακρίνω μία σχεδόν κινηματογραφική αφηγηματική στα έργα της Έφης Λιαροκάπη.
Η χαρακτηριστική παλιά φωτογραφική κάμερα μαύρου χρώματος, που αποτελεί θέμα ενός πίνακά της, μοιάζει με μηχανισμό που εγκιβωτίζει άρρητες δικές της ιστορίες, αναδεικνύοντας την ασπρόμαυρη κινηματογραφική της οπτική. Οι πίνακές της μοιάζουν σαν ξεχωριστά καρέ μιας συνολικότερης αφήγησης της καλλιτέχνιδος. Μου έρχονται αβίαστα στον νου τα λόγια του ποιητή Μαγιακόφσκι «Για σας ο κινηματογράφος είναι θέαμα…Για μένα είναι σχεδόν κοσμοθεωρία. Ο κινηματογράφος είναι ο φορέας της κίνησης, ο καινοτόμος της λογοτεχνίας». Μία θεολογία άλλωστε χωρίς θεό θα μπορούσε να είναι το εν εξελίξει εικαστικό έργο της ζωγράφου ως προς το μέρος της εσωτερικής αναζήτησης. Ως προς το «κοινωνιολογικό ισοδύναμο» των έργων της η ανατρεπτική οπτική της και η αέναη αναζήτηση «τόπων ελευθερίας» αποδομούν το ουσιοκρατικό μοντέλο, και, οι βεβαιότητες θυσιάζονται στον βωμό μιας συνεχούς εικαστικής απόπειρας εξάρθρωσης του εξουσιαστικού μοντέλου.
Επιλογίζοντας, θα παραθέσω ένα σύντομο βιογραφικό της ζωγράφου. Η Έφη Λιαροκάπη γεννήθηκε το 1977 στην Αμφιλοχία. Σπούδασε στο The Art Academy του Λονδίνου ζωγραφική και γλυπτική κερδίζοντας δύο υποτροφίες. Πραγματοποίησε την πρώτη της ατομική έκθεση στην Gallery 118 στο Notting Hill Gate. Ακολούθησαν πολλές ατομικές και ομαδικές εκθέσεις. Το 2010 επέστρεψε στην Ελλάδα, όπου ζει και δραστηριοποιείται επαγγελματικά έως σήμερα. Εδώ και ένα χρόνο εργάζεται στο δικό της Εργαστήρι Ζωγραφικής – Αίθουσα Τέχνης “el arte” στην Πρέβεζα. Είναι μέλος του Εικαστικού Επιμελητηρίου Τεχνών Ελλάδος. Έργα της βρίσκονται σε διάφορα μουσεία και ιδιωτικές συλλογές στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Βιβλιογραφία:
Adorno, W. Theodor. (2000). Asthetische Theorie. Μτφρ. Αναγνώστου Λευτέρης. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.
Brecht, Bertolt. (1990). Για τον Ρεαλισμό. Μτφρ. Κοντή Λουκία. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.
Newman, Saul. (2019). Από τον Μπακούνιν στον Λακάν, Ο αντιεξουσιασμός και η εξάρθρωση της εξουσίας. Μτφρ. Αγγελής Αντώνης. Αθήνα: Κέλευθος.
Πλεχάνοφ, Γκεόργκι. (1954). Αισθητική. Μτφρ. Βουρνάς Τάσος. Αθήνα: Πυξίδα.
Πλεχάνοφ, Γκεόργκι.(2009). Τέχνη και Κοινωνική Ζωή. Μτφρ. Μιχαλόπουλος Γιάννης. Αθήνα: Ελεύθερος Τύπος.
Ραφαηλίδης, Βασίλης. (1992). Στοιχειώδης Αισθητική. Αθήνα: Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου.
Τσερνισέφσκι, Νικολάι. (2017). Τέχνη και πραγματικότητα. Μτφρ. Βρυχόπουλος Γιάννης. Αθήνα: Ελεύθερος Τύπος.
