Η Κοινωνική Φύση της Ανθρώπινης Δημιουργίας: Από τον Χατζιδάκι στην Τεχνητή Νοημοσύνη – του Σπύρου Θύμη

Η πρόσφατη παρέμβαση του Χρίστου Παπαδημητρίου για την Τεχνητή Νοημοσύνη, την επιστημονική εργασία που την κατέστησε δυνατή, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο μεγάλοι τεχνολογικοί κολοσσοί εμφανίζονται σήμερα ως ιδιοκτήτες της, προσφέρει ένα ιδιαίτερα εύστοχο σημείο εισόδου στην προβληματική του παρόντος κειμένου. Και αυτό έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς ο Παπαδημητρίου συγκαταλέγεται στους σημαντικότερους θεωρητικούς της
Επιστήμης των Υπολογιστών διεθνώς, με καθοριστική συμβολή στη θεωρία αλγορίθμων και την υπολογιστική πολυπλοκότητα, με ακαδημαϊκή διαδρομή σε πανεπιστήμια όπως το Berkeley, το MIT, το Harvard, το Stanford και το Columbia, και διεθνείς διακρίσεις όπως το Knuth Prize και το Gödel Prize. Ο ίδιος, στην παρέμβασή του, αναφέρεται ειδικά στην Τεχνητή Νοημοσύνη αλλά η προβληματική αυτή μπορεί να γενικευτεί σε ολόκληρη την καπιταλιστική παραγωγική διαδικασία και στον τρόπο με τον οποίο η κοινωνικά παραγμένη γνώση, εργασία, τεχνική και δημιουργία μετατρέπεται τελικά σε ιδιωτικά ιδιοποιήσιμο αποτέλεσμα. Πάνω σε αυτή τη γενίκευση κινείται η ανάλυση που ακολουθεί.

Εισαγωγή

Αφορμή για το παρόν άρθρο είναι η πρόσφατη είδηση ότι ένα μοντέλο Τεχνητής Νοημοσύνης της OpenAI κατάφερε να δώσει λύση ή ακριβέστερα αντιπαράδειγμα, σε ένα μαθηματικό πρόβλημα που παρέμενε ανοιχτό για δεκαετίες. Η σημασία της συγκεκριμένης περίπτωσης, ωστόσο, δεν βρίσκεται μόνο στο ίδιο το μαθηματικό αποτέλεσμα αλλά και στο ότι δεν πρόκειται απλώς για έναν υπολογιστή που υποβοηθά την επίλυση μιας μαθηματικής άσκησης, ούτε για έναν κλασικό αλγόριθμο που εκτελεί βήμα προς βήμα μια πλήρως προκαθορισμένη από τον άνθρωπο διαδικασία. Σύμφωνα με την ίδια την OpenAI, το αποτέλεσμα προήλθε από ένα γενικού σκοπού «reasoning model», το οποίο δεν είχε «εκπαιδευτεί» ειδικά για το συγκεκριμένο πρόβλημα, ούτε είχε «στηθεί» ως εξειδικευμένη μηχανή αναζήτησης αποδείξεων στο συγκεκριμένο μαθηματικό πεδίο. Εκείνο λοιπόν που κάνει τη συγκεκριμένη περίπτωση «ορόσημο» είναι ότι πρόκειται για μια μοναδική, πρωτότυπη και δημιουργική απόδειξη σε ένα γνωστό ανοιχτό πρόβλημα, κεντρικό για έναν κλάδο των μαθηματικών, με τρόπο που δεν είχε εμφανιστεί μέχρι τότε στη σχετική βιβλιογραφία. Γι’ αυτό και η ίδια η OpenAI παραθέτει την εκτίμηση του κορυφαίου μαθηματικού Sir Timothy Gowers ότι πρόκειται για «milestone in AI mathematics».
Η παραπάνω είδηση μπορεί να παρουσιάστηκε κυρίως ως τεχνολογικό επίτευγμα, και ως μια
ακόμη ένδειξη της ταχύτητας με την οποία η Τεχνητή Νοημοσύνη εισέρχεται σε περιοχές που
μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν σχεδόν αποκλειστικά ανθρώπινες, όπως της δημιουργικής
μαθηματικής σκέψης, της διατύπωσης νέων υποθέσεων και της παραγωγής αποδείξεων, όμως,
πίσω από τον αρχικό εντυπωσιασμό, αναδύεται ένα βαθύτερο ερώτημα, το οποίο υπερβαίνει
κατά πολύ το συγκεκριμένο μαθηματικό γεγονός.

Σε ποιον ανήκει μια μαθηματική απόδειξη όταν αυτή παράγεται από Τεχνητή Νοημοσύνη;

Και, ακόμη γενικότερα, σε ποιον ανήκει οποιοδήποτε ανθρώπινο δημιούργημα όταν αυτό
εδράζεται σε μια τεράστια, συσσωρευμένη, κοινωνικά παραγμένη / παραγόμενη γνώση; Το
ερώτημα αυτό προφανώς και δεν εμφανίζεται για πρώτη φορά με την Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά
με αυτή γίνεται πιο επιτακτικό και ξεκάθαρο, και ούτε βέβαια και περιορίζεται σε αυτή, αλλά
διατρέχει όλους του τομείς της ανθρώπινης παραγωγής, και όταν λέμε παραγωγή, δεν
αναφερόμαστε μόνο στα εργοστάσια, στις μηχανές και στα υλικά προϊόντα, αλλά σε κάθε
ανθρώπινο δημιούργημα: στην τέχνη, στη γνώση, στην επιστήμη, στη γλώσσα, στον πολιτισμό,
στην τεχνολογία, στις μαθηματικές αποδείξεις, στα τραγούδια, στα ποιήματα, στους
αλγόριθμους, στα σύμβολα· από το πιο «χοντροκομμένο» προϊστορικό ειδώλιο μέχρι την πιο
εκλεπτυσμένη πολυφωνική σύνθεση του Μπαχ, και από την πρώτη ανθρώπινη απόπειρα να
χαραχτεί μια μορφή πάνω στην πέτρα μέχρι την πιο σύνθετη μαθηματική απόδειξη.

Ο Χατζιδάκις και τα Πνευματικά Δικαιώματα

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν με το θέμα της Τέχνης. Δεν έχει περάσει αρκετός καιρός από όταν ο γιος
του Μάνου Χατζιδάκι απαγόρευσε να παιχτούν τα τραγούδια του πατέρα του σε παγκόσμια
περιοδεία γνωστών Ελλήνων καλλιτεχνών κάνοντας αναφορά στα πνευματικά του δικαιώματα.
Εκ πρώτης όψεως, το ζήτημα φαινόταν να αφορά αποκλειστικά την κληρονομιά ενός μεγάλου
δημιουργού και τη διαχείριση του έργου του. Στην πραγματικότητα όμως αφορούσε ένα πολύ
ευρύτερο φιλοσοφικό, ιδεολογικό και κοινωνικό ζήτημα, αυτό δηλαδή της σχέσης ανάμεσα στην
ατομική δημιουργία και στο κοινωνικό υπόβαθρο που την καθιστά δυνατή, με δεδομένο ότι
καμία ανθρώπινη δημιουργία δεν γεννιέται από το μηδέν αφού κάθε μελωδία, κάθε λέξη, κάθε
εικόνα, κάθε ρυθμός, κάθε σύμβολο αποτελεί κρίκο μιας ιστορικής αλυσίδας. Ο δημιουργός δεν
δημιουργεί in vitro , αλλά μέσα σε έναν κόσμο ήδη διαμορφωμένο από άλλους, από γλώσσες,
τεχνικές, όργανα, μνήμες, μορφές, μύθους, κοινωνικές εμπειρίες και συλλογικούς τρόπους
έκφρασης.

Το «Βαλς των χαμένων ονείρων» είναι, φυσικά, Χατζιδάκις, αφού έχει τη δική του μελαγχολία,
τη δική του ευαισθησία και τη δική του ιδιοφυή μουσική υπογραφή. Ωστόσο δεν θα μπορούσε
να υπάρξει χωρίς το ίδιο το βαλς ως μουσικό είδος, χωρίς δηλαδή εκείνη την προϋπάρχουσα
μουσική μορφή, που γεννήθηκε μέσα από λαϊκούς χορούς της Κεντρικής Ευρώπης, πέρασε
σταδιακά στα σαλόνια της Βιέννης και μετατράπηκε σε κοινή ρυθμική «γλώσσα» , αλλά ούτε
και φυσικά θα μπορούσε να υπάρξει χωρίς την ιστορική εξέλιξη των οργάνων, των τεχνικών, και
των κοινωνιών που παρήγαγαν αυτό το κοινό, για όλη την ανθρωπότητα, μουσικό «λεξιλόγιο».
Το ίδιο ισχύει και για τους στίχους, τις λέξεις, τις εικόνες και τα σύμβολα, αφού ούτε ο Γκάτσος,
ποιήματα του οποίου μελοποίησε ο Χατζιδάκις, θα μπορούσε να μιλήσει για «χάρτινο
φεγγαράκι» σε έναν κόσμο όπου το χαρτί δεν είχε πρώτα εφευρεθεί, δεν είχε μεταφερθεί μέσα
από εμπορικούς δρόμους, ανταλλαγές και πολιτισμικές επαφές, και δεν είχε γίνει υλικό γραφής
και επικοινωνίας, ώστε τελικά να μπορεί να εμφανιστεί, όχι απλώς ως αντικείμενο, αλλά ως
ποιητική μεταφορά από τον Γκάτσο.

Οι παραπάνω επισημάνσεις δεν «μειώνουν» ούτε τον Χατζιδάκι, ούτε τον Γκάτσο ούτε
οποιονδήποτε άλλο μεγάλο δημιουργό. Αντίθετα, τους τοποθετούν στο πραγματικό ιστορικό και
κοινωνικό τους έδαφος αφού η δημιουργική τους ιδιοφυΐα , και η ατομική τους συνεισφορά, σε
καμία περίπτωση δεν καταργούνται επειδή αναγνωρίζουμε τις κοινωνικές τους προϋποθέσεις.

Ο μεγάλος δημιουργός δεν είναι ένα «μοναχικό μυαλό» που παράγει από το τίποτα, αλλά ένα
ξεχωριστό σημείο «συμπύκνωσης» και «αποκρυστάλλωσης» μιας κοινής συλλογικής
ανθρώπινης ιστορίας, την οποία παίρνει, μετασχηματίζει/ εμπλουτίζει, και επιστρέφει, σε νέα
μορφή, πάλι πίσω στην Κοινωνία. Υπό αυτή την έννοια λοιπόν , κανένας «εγκέφαλος» δεν
δημιουργεί στο «κενό» . Άλλος άνθρωπος προσθέτει ένα τεράστιο λιθαράκι στην ανθρώπινη
δημιουργία, όπως ένας μεγάλος συνθέτης, ένας μεγάλος ποιητής ή ένας μεγάλος μαθηματικός,
ενώ άλλος προσθέτει ένα μικρότερο, σχεδόν αόρατο, αλλά όχι ανύπαρκτο. Δεν συμμετέχουν
όλοι με τον ίδιο τρόπο, ούτε με την ίδια βαρύτητα, ούτε με την ίδια δημιουργική συμβολή, αφού
ο καθένας μας έχει διαφορετικές δυνατότητες, ωστόσο όμως κανένα αποτέλεσμα δεν παράγεται
«αποκομμένο» από το σύνολο των κοινωνικών σχέσεων που το καθιστούν δυνατό, δηλαδή με
λίγα λόγια:

Η δημιουργική διαδικασία είναι Κοινωνική διαδικασία

Για το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας της ανθρωπότητας, η τέχνη λειτουργούσε πολύ
περισσότερο ως κοινωνικό αγαθό παρά ως ατομική ιδιοκτησία. Τα έπη, οι μύθοι, τα δημοτικά
τραγούδια, οι μεσαιωνικές μπαλάντες, οι αφηγήσεις και οι μελωδίες περνούσαν από στόμα σε
στόμα, και από γενιά σε γενιά, χωρίς να έχουν πάντα «συγγραφέα»/ δημιουργό και πολύ
περισσότερο ιδιοκτήτη, με τη σημερινή έννοια. Ανήκαν στην κοινότητα, διατηρούνταν μέσα στη
συλλογική μνήμη, και υφίσταντο διαρκή μετασχηματισμό. Πολλές φορές βέβαια υπήρχε και η
«αναγνώριση», υπήρχε η φήμη, το κύρος, η υπογραφή και τα στοιχεία προσωπικού ύφους αλλά
διαφορετικό πράγμα ήταν η «αναγνώριση» του δημιουργού και διαφορετικό η ιδιοκτησιακή
«περίφραξη» του έργου. Η κοινωνία μπορούσε να αναγνωρίζει τον δημιουργό χωρίς να
«φυλακίζεται» το δημιούργημα του, και ταυτόχρονα μπορούσε να διατηρεί τη μνήμη του
προσώπου χωρίς να μετατρέπει το έργο σε κάποιο αποκλειστικό δικαίωμα και μάλιστα
οικονομικό.

Η ιδέα λοιπόν ότι ο δημιουργός, ή ακόμη περισσότερο ο κληρονόμος, ο εκδότης, η εταιρεία, ή,
στις μέρες μας, η «πλατφόρμα», έχει αποκλειστικό οικονομικό δικαίωμα πάνω στο έργο δεν
αποτελεί ένα αιώνιο «φυσικό» δικαίωμα. Είναι ιστορική οικονομική και κοινωνική κατασκευή,
συνδεδεμένη με την άνοδο της αστικής κοινωνίας, την ανάπτυξη της αγοράς, την επέκταση της
ατομικής ιδιοκτησίας και τη μετατροπή της γνώσης και της τέχνης σε εμπόρευμα (Statute of
Anne του 1710, Σύμβαση της Βέρνης του 1886 κτλ). Τα πνευματικά δικαιώματα βέβαια μπορούν, στις συγκεκριμένες κοινωνικοιστορικές συνθήκες του Καπιταλισμού, να λειτουργήσουν και ως προστασία του δημιουργού απέναντι στην αυθαιρεσία της αγοράς αλλά ταυτόχρονα λειτουργούν και ως μορφή «περίφραξης», δηλαδή ως τροχοπέδη, πάνω σε μια διαδικασία που από τη φύση της είναι κοινωνική, ανοιχτή και κυρίως εξελικτική/ διαλεκτική.

Ένα έργο δεν συνεχίζει να ζει επειδή διατηρείται σε ένα αρχείο ή επειδή προστατεύεται νομικά
αλλά παραμένει «ζωντανό» επειδή ακούγεται, παίζεται, ερμηνεύεται, μετασχηματίζεται και
εμπνέει. Αν οι προαναφερθείσες συναυλίες με τα έργα του Χατζιδάκι τελικά
πραγματοποιούνταν, χιλιάδες άνθρωποι θα μπορούσαν να έρθουν σε επαφή με αυτό το έργο και,
μέσα από αυτή την επαφή, να δημιουργήσουν κάτι δικό τους όπως μια μελωδία, έναν στίχο, ένα
κείμενο, μια σκέψη. Η απαγόρευση λοιπόν δεν «μπλοκάρει» μόνο μια μουσική παράσταση
αλλά, σε μεγάλο βαθμό, και την ίδια την ανθρώπινη / κοινωνική εξέλιξη, πολιτισμική και μη.

Οι μαθηματικές αποδείξεις της Τεχνητής Νοημοσύνης

Σε αυτό το σημείο η συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι απλά μια μικρή
παρένθεση, αλλά η πιο σύγχρονη, οξυμένη και ξεκάθαρη μορφή του ίδιου ζητήματος. Γιατί, αν
στην περίπτωση της Τέχνης, χρειάζεται κανείς να προστρέξει στην ιστορική διαδρομή των
μορφών, των λέξεων, των οργάνων, των ρυθμών και των κοινωνικών εμπειριών, πάνω στις
οποίες πατάει ένας μεγάλος δημιουργός, στην περίπτωση της Τεχνητής Νοημοσύνης, και πιο
συγκεκριμένα της πρωτότυπης και δημιουργικής απόδειξης, από το μοντέλο της OpenAI, του
επίμαχου μαθηματικού προβλήματος, το κοινωνικό υπόβαθρο της δημιουργίας και της
παραγωγής εμφανίζεται με πολύ πιο καθαρό τρόπο, σχεδόν απόλυτο. Ταυτόχρονα, και αυτό
είναι εξαιρετικά σημαντικό, μπορούμε με ασφαλή τρόπο να «παρακάμψουμε» την φιλοσοφική
συζήτηση για το αν η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να παράξει Τέχνη , δηλαδή να δημιουργήσει,
ή αν απλώς αντιγράφει, αφού μια πρωτότυπη και μοναδική μαθηματική απόδειξη, η οποία
παρήχθη από την ΤΝ, μπορεί να θεωρηθεί «δημιουργικό αποτέλεσμα» με τρόπο «αυστηρό»,
αντικειμενικό και ελέγξιμο ως προς την ορθότητα και την πρωτοτυπία του αποτελέσματος.

Σαφώς, τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά, η περιέργεια, η ανάγκη, η απορία και η βούληση να
λυθεί το πρόβλημα, ήταν εκείνα που εκκίνησαν τη διαδικασία και έδωσαν την εντολή προς την ΤΝ, όμως η ίδια η λύση, ως πρωτότυπη και ελέγξιμη μαθηματική απόδειξη, «παρήχθη» από την
Τεχνητή Νοημοσύνη.

Η ιστορία των μαθηματικών, μέχρι και σήμερα, μπορεί να μην βασίζεται στην ιδιοκτησία, αλλά
έχει συνηθίσει να προσωποποιεί τη γνώση. Συνηθίζουμε να μιλάμε για το Θεώρημα του
Πυθαγόρα, το Θεώρημα του Θαλή, την Ευκλείδεια Γεωμετρία, το Τελευταίο Θεώρημα του
Fermat, που αποδείχθηκε αιώνες αργότερα από τον Andrew Wiles, και για εικασίες,
αποδεδειγμένες ή ανοιχτές, όπως την Εικασία του Poincaré και εκείνη του Riemann . Άλλοτε το
όνομα ανήκει σε εκείνον που διατύπωσε το πρόβλημα, άλλοτε σε εκείνον που το απέδειξε, και
άλλοτε σε εκείνον που το έκανε γνωστό.

Ωστόσο, όπως αναφέρθηκε και για την Τέχνη παραπάνω, ακόμη και πίσω από αυτά τα μεγάλα
ονόματα, υπάρχει πάντοτε μια κοινωνική «ιστορία», μια, αθέατη, με την πρώτη ματιά,
προυπάρχουσα συσσωρευμένη κοινωνική γνώση. Ο Πυθαγόρας δεν γεννήθηκε σε έναν κόσμο
χωρίς γεωμετρία, ο Fermat δεν έγραψε έξω από την υφιστάμενη ιστορία της άλγεβρας , και ο
Wiles δεν απέδειξε το θεώρημα του χωρίς μια σειρά μαθηματικών εργαλείων που αναπτύχθηκαν
στο πέρασμα των αιώνων, και μιας πλειάδας αποτυχημένων προσπαθειών, θεωρητικών σχολών,
και υφιστάμενης κοινωνικής γνώσης. Κάθε θεώρημα λοιπόν, και κάθε απόδειξη, μπορεί να είναι
προσωπική ως μορφή και τελικό αποτέλεσμα, αλλά κυρίως, και αυτό είναι το βασικότερο, είναι
κοινωνική ως δυνατότητα. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Perelman ο οποίος ,αφού
απέδειξε την εικασία του Poincaré, αναγνώρισε την τεράστια συμβολή του μαθηματικού Richard
Hamilton και της θεωρίας του Ricci flow, χωρίς την οποία η δική του απόδειξη δεν θα μπορούσε
να έχει πάρει τη μορφή που τελικά πήρε.

Με την Τεχνητή Νοημοσύνη, και με την συγκεκριμένη πρωτότυπη και δημιουργική απόδειξή της, η κοινωνική φύση της ανθρώπινης παραγωγής δεν χρειάζεται πλέον να «αποκαλυφθεί» αναδρομικά, αφού γίνεται σχεδόν άμεσα ορατή.

Εδώ δεν έχουμε την απόδειξη ενός ανθρώπου, ώστε η κοινωνική μορφή της παραγωγής να μπορεί να
«κρύβεται» τόσο εύκολα πίσω από την ιδιοφυΐα ενός μεμονωμένου ατόμου, αλλά μια «μηχανή».
Ένα μοντέλο Τεχνητής Νοημοσύνης δεν είναι ο Πυθαγόρας, ο Fermat, ο Wiles ή ο Perelman,
δηλαδή ένα άτομο με βιογραφία, εμπειρία, πρόθεση, και ανάγκες που, με δική του ιδιοφυή
συμβολή, και αξιοποιώντας την ήδη υπάρχουσα κοινωνική γνώση, να «δώσει» το όνομά του
στην συγκεκριμένη απόδειξη που σκέφτηκε.

Γι’ αυτό και η πρόσφατη μαθηματική απόδειξη/αντιπαράδειγμα της OpenAI έχει ιδιαίτερη
σημασία αφού η κοινωνική φύση της παραγωγής και της δημιουργίας εμφανίζεται πλέον με τον
πιο εμφατικό τρόπο. Η απόδειξη δεν αφήνει την ψευδαίσθηση ότι προέκυψε από έναν
μεμονωμένο ανθρώπινο νου και την προσωπική διαδρομή ενός μεγάλου μαθηματικού, ώστε να
πάρει το όνομά του, αλλά από έναν «τεχνητό μηχανισμό» που έχει συγκροτηθεί και
«εκπαιδευτεί» πάνω σε στρώματα προηγούμενης ανθρώπινης εργασίας: μαθηματικά σύμβολα,
θεωρήματα, αποδείξεις, επιστημονικά άρθρα, βιβλία, κώδικα, γλώσσες προγραμματισμού,
πανεπιστήμια, δημόσια χρηματοδοτημένη έρευνα, data centers, τεχνικούς, μηχανικούς, εργάτες,
εκπαιδευτικούς, προηγούμενες επιτυχίες και αποτυχίες, και τις καθημερινές « συνομιλίες» με
δισεκατομμύρια χρήστες. Ακόμη και οι πιο αθέατες εργασίες, όπως η εργασία καθαριότητας
στους χώρους όπου εργάζονται οι προγραμματιστές και οι ερευνητές, συμμετέχουν έμμεσα,
αλλά πραγματικά, στην κοινωνική διαδικασία που καθιστά δυνατό το τελικό αποτέλεσμα.

Ταυτόχρονα όμως η απόδειξη δεν δημιουργήθηκε από , ούτε πρέπει και μπορεί να ανήκει στην ,
εταιρεία , αφού η OpenAI, εκτός του προφανούς, ότι δηλαδή δεν είναι άνθρωπος, δεν
δημιούργησε από το μηδέν ούτε τα μαθηματικά, ούτε τη γλώσσα, ούτε την επιστήμη, ούτε τα
δεδομένα, ούτε την κοινωνική γνώση πάνω στην οποία «πάτησε» η «μηχανή» της. Ακόμη και το
συνοδευτικό επιστημονικό κείμενο της OpenAI σημειώνει ότι η απόδειξη βασίζεται σε ιδέες που
μπορούν να αποδοθούν, έστω εκ των υστέρων, σε προηγούμενες μαθηματικές εργασίες και
παραδόσεις.

Αυτό που υπό άλλες συνθήκες θα μπορούσε να εμφανιστεί ως ιδιωτικό τεχνολογικό
κατόρθωμα είναι, στην πραγματικότητα, και ξεκάθαρα, αποτέλεσμα συσσωρευμένης
κοινωνικής εργασίας και τεράστιας ποσότητας κοινωνικά παραγμένης γνώσης,
αποκρυσταλλωμένης σε μορφή «μηχανής». Αυτό δηλαδή που, σε πιο θεωρητική γλώσσα, θα
μπορούσαμε να ονομάσουμε τεράστια, πρωτοφανή ιστορικά, ποσότητα και πυκνότητα «νεκρής
εργασίας», γνώση, τεχνική, έρευνα και εργασία του παρελθόντος, «ενσωματωμένη» σε ένα
σύγχρονο «μέσο παραγωγής».

Η ποσότητα και η πυκνότητα της «νεκρής εργασίας»

Αυτό, βέβαια, δεν είναι κάτι που εμφανίζεται για πρώτη φορά με την Τεχνητή Νοημοσύνη, αλλά
ποτέ δεν είχε την ίδια έκταση ώστε να μπορεί να γίνει άμεσα αντιληπτό. Συνέβαινε πάντα στην
ιστορία της ανθρώπινης παραγωγής: από το πρώτο εργαλείο μέχρι το σύγχρονο τρακτέρ, από τον

ανεμόμυλο μέχρι την ανεμογεννήτρια και από την πιο απλή μηχανική κατασκευή μέχρι το
διαστημόπλοιο της NASA, κάθε τεχνικό επίτευγμα, κάθε παραγωγική διαδικασία, συμπύκνωνε
μέσα της προηγούμενη ανθρώπινη εργασία, γνώση, εμπειρία, πειραματισμό, αποτυχίες,
κοινωνική οργάνωση και συλλογική μνήμη. Η Τεχνητή Νοημοσύνη, όμως κάνει την παραπάνω
διαπίστωση πιο ορατή από ποτέ. Γιατί όταν ένας άνθρωπος γράφει ένα τραγούδι, μπορεί ακόμη
να διατηρείται η ψευδαίσθηση της «καθαρής» ατομικής ιδιοφυΐας, ενώ όταν μια μηχανή παράγει
μια πρωτότυπη μαθηματική απόδειξη, τότε γίνεται πολύ πιο δύσκολο να κρυφτεί ότι το
αποτέλεσμα προϋποθέτει μια ολόκληρη κοινωνική και ιστορική «θάλασσα» γνώσης.
Το επόμενο χρονικό διάστημα θα βλέπουμε όλο και πιο συχνά τέτοιες μορφές τεχνολογικής
εξέλιξης όπως πιο σύνθετα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης, αυτοματοποιημένα συστήματα
δόμησης , διαγνωστικά εργαλεία στην ιατρική, αυτοματοποιημένες γραμμές παραγωγής,
μηχανές που θα μπορούν να αναλαμβάνουν όλο και περισσότερες λειτουργίες που μέχρι χθες
θεωρούνταν αποκλειστικά ανθρώπινες. Όλα αυτά όμως δεν θα εμφανίζονται από το πουθενά
αλλά θα αποτελούν προϊόντα μιας ολοένα και μεγαλύτερης, αλλά και πυκνότερης, συσσώρευσης
προηγούμενης ανθρώπινης εργασίας, γνώσης, τεχνικής, επιστήμης και κοινωνικής εμπειρίας.
Ταυτόχρονα όμως το παράδοξο θα γίνεται όλο και πιο έντονο και όλο και πιο ξεκάθαρο, ότι
δηλαδή, όσο περισσότερο κοινωνικοποιείται στην πράξη η παραγωγή, όσο περισσότερο κάθε
νέο τεχνολογικό επίτευγμα ενσωματώνει την εργασία χιλιάδων ή εκατομμυρίων ανθρώπων,
νέκρων και ζωντανών, επώνυμων και ανώνυμων, τόσο περισσότερο τα αποτελέσματά της θα
μπορούν, μέσα στις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής , να εμφανίζονται ως ιδιοκτησία λίγων
δηλαδή μιας εταιρείας, ενός ομίλου, ενός κατόχου πατέντας, μιας πλατφόρμας ή ενός ιδιοκτήτη
δικαιωμάτων.

Η σημασία της πρόσφατης μαθηματικής απόδειξης της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν βρίσκεται
μόνο στο ίδιο το μαθηματικό της αποτέλεσμα αλλά κυρίως στο ότι μας επιτρέπει να δούμε, με
σχεδόν απόλυτη καθαρότητα, αυτό που υπήρχε πάντα κάτω από κάθε ανθρώπινο δημιούργημα,
ότι δηλαδή η παραγωγή της γνώσης, της τέχνης, της τεχνολογίας και του πολιτισμού είναι βαθιά
κοινωνική. Το πραγματικό ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν ο άνθρωπος δημιουργεί, ούτε αν η
ατομική συμβολή έχει σημασία, αφού και στα δυο αυτά ερωτήματα η απάντηση είναι

καταφατική. Το ερώτημα είναι γιατί τα αποτελέσματα μιας ξεκάθαρα κοινωνικής διαδικασίας
εξακολουθούν να μετατρέπονται σε ατομικό δικαίωμα, εμπόρευμα και πηγή κέρδους για λίγους.

Σπύρος Θύμης
Καθηγητής Πληροφορικής και Πολιτικός Επιστήμονας
Αντιπρόεδρος της ΕΛΜΕ Κέρκυρας

https://www.youtube.com/watch?v=GMmo2ZO4xiM
https://www.moneyreview.gr/life-and-arts/212457/to-provlima-toy-erdos-i-techniti-noimosyni-
ekane-ayto-poy-o-anthropos-den-mporoyse-gia-80-chronia/