Την 1η Γενάρη 2022, σε ηλικία 98 χρόνων, πλήρης ημερών, έφυγε από τη ζωή η Μαρία Δεμσερή Σιδέρη. Η Μαρία Σιδέρη υπήρξε μια γυναίκα σύμβολο των αγώνων του λαού μας ενάντια στους φασίστες κατακτητές και τους ντόπιους συνεργάτες τους. Ανυποχώρητη και ασυμβίβαστη, μέχρι το τέλος της ζωής της βρέθηκε στην πρώτη γραμμή, υπερασπιζόμενη τα δίκια του λαού. Αλύγιστη παρά τις διώξεις, τις φυλακίσεις και τα βασανιστήρια που υπέστη.
Η Μαρία Δεμσερή Σιδέρη, μία από τις χιλιάδες των αλύγιστων της ταξικής πάλης, ήταν από τις τελευταίες επιζήσασες των φυλακών Αβέρωφ, υπεύθυνη της γυναικείας χορωδίας των κρατούμενων γυναικών.
Η Μαρία Δεμσερή Σιδέρη γεννήθηκε στην Κοζάνη το 1923. Το 1943 οργανώθηκε στην ΕΠΟΝ και είχε ενεργή συμμετοχή σε όλες τις δραστηριότητές της ενάντια στη ναζιστική κατοχή. Σαν δραστήριο μέλος έγινε γραμματέας της οργάνωσης στην Κοζάνη.
Συνελήφθη δύο φορές για τη δράση της, την πρώτη στις 5 Δεκεμβρίου 1946, τη δεύτερη στις 7 Ιουλίου 1947. Πέρασε από το στρατοδικείο στην Κοζάνη, όπου και καταδικάστηκε πέντε φορές σε θάνατο. Έμεινε στη φυλακή 14 χρόνια, περιμένοντας κάθε μέρα την εκτέλεσή της. Την μετέφεραν για τρεις μήνες στις φυλακές του Γεντί Κουλέ, στη Θεσσαλονίκη και από εκεί στις γυναικείες φυλακές Αβέρωφ και στις φυλακές Κάστορος στον Πειραιά.
Έκανε αίτηση χάριτος αρκετές φορές αλλά την απόρριψαν. Στις 23 Νοεμβρίου 1959 αποφυλακίστηκε με τα μέτρα ειρήνευσης.
Η Μαρία Σιδέρη παρόλα τα βασανιστήρια στην φυλακή δεν υπόγραψε Δήλωση ποτέ.
Η ίδια διηγείται την ημέρα της αποφυλάκισής της στο βιβλίο της «ΔΕΚΑΤΕΣΣΕΡΑ ΧΡΟΝΙΑ – Μαρτυρία»:
«Ανέβαινα τις σκάλες της Ασφάλειας και στ’ αυτιά μου είχα ακόμα τις φωνές των συγκρατουμένων μου που μ’ αποχαιρετούσαν.
Ο ασφαλίτης που με παρέλαβε από τη φυλακή με οδήγησε σ’ ένα γραφείο. Μου πήραν τα δακτυλικά αποτυπώματα, με τράβηξαν και δυο τρεις φωτογραφίες φας και προφίλ, και μετά μου είπαν πως για να μ’ αφήσουνε να πάω στο σπίτι μου πρέπει να κάνω και μια δήλωση μετανοίας και να πάω στο καλό, να ησυχάσω κι εγώ, να ησυχάσουν κι εκείνοι.
Εγώ ξαφνιάστηκα. Δεν το περίμενα. Αμέσως σκέφτηκα πως ψέμετα μου είπαν πως αποφυλακίζομαι. Ασφαλώς κάποια καινούργια κατηγορία θα μου κολλήσουνε και θάχω πάλι τα ίδια απ’ την αρχή. Τώρα εξηγείται γιατί μου πήραν τα αποτυπώματα και τις φωτογραφίες.
‘‘Τι λες;’’ Μου είπε ο ασφαλίτης.
‘‘Τι θέλετε να σας πω. Εγώ δεν έκανα δήλωση 14 χρόνια και θα κάνω τώρα;’’
‘‘Δεν θα το μάθει καμιά από αυτές που δεν σας άφησαν να κάνετε δήλωση’’.
‘‘Ποιος δεν μας άφηνε; Ποιος θα τολμούσε να συμβουλέψει έναν μελλοθάνατο να μη κάνει δήλωση και να πάει να εκτελεστεί; Μόνον η αξιοπρέπειά μας, και η πίστη μας στη λευτεριά και την ανεξαρτησία, δεν μας αφήναν να κάνουμε δήλωση’’.
‘‘Εντάξει’’, είπε θυμωμένα ο ασφαλίτης. ‘‘Εγώ θα σου δώσω το αποφυλακιστήριό σου’’ (και μου έδωσε ένα μικρό τετράγωνο χαρτί). ‘‘Όμως να έχεις υπόψη σου πως δεν πρόκειται να σ’ αφήσουμε ήσυχη. Θα παρακολουθούμε κάθε σου βήμα: που πας, τι κάνεις, με ποιόν μιλάς’’.
Εγώ σηκώνοντας τους ώμους μου του είπα, ‘‘Καλά θα κάνετε, αυτή είναι η δουλειά σας. Μπορώ τώρα να φύγω;’’
Γυρίζοντάς μου την πλάτη μου είπε χαμηλόφωνα, ‘‘Πήγαινε’’.
Εγώ σαν αστραπή κατέβηκα τις σκάλες και μπήκα στο ταξί.»
(«Δεκατέσσερα χρόνια – Μαρτυρία», της Μαρίας Σιδέρη, εκδόσεις Ερμή, σελ. 143 – 144)
Η Μαρία Δεμσερή – Σιδέρη διηγείται αναμνήσεις της από την δράση της στην ΕΠΟΝ, σε συνέντευξη για τα 77 χρόνια της ΕΠΟΝ, την Κυριακή 23 Φλεβάρη 2020, στο Μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης, στο Αλσος Σκοπευτηρίου Καισαριανής:
Ολόκληρη την συνέντευξη για τα 77 Χρόνια της ΕΠΟΝ, από την Μαρία Δεμσερή Σιδέρη, τον Νίκο Μαρμαρινό και την Γιάννα Τρικαλινού, μπορείτε να παρακολουθήσετε εδώ.
Στις εκλογές του 1961 ήταν υποψήφια βουλευτίνα με τον συνδυασμό «Πανδημοκρατικό Αγροτικό Μέτωπο Ελλάδος» (ΠΑΜΕ) στην Κοζάνη.
Έμεινε στην Αθήνα όπου γνωρίστηκε με τον σύντροφό της, σε μια επίσκεψή της στις φυλακές της Αίγινας, όπου ήταν κρατούμενος, τον λογοτέχνη κομμουνιστή, αγωνιστή Γιώργο Σιδέρη, με τον οποίο έκανε οικογένεια και απέκτησε 2 παιδιά, τον Λάμπη και τον Νίκο.
Εγκαταστάθηκαν στις Ανατολικές συνοικίες, στο Παγκράτι, όπου είχε ενεργό δράση στο παράρτημα της Π.Ε.Α.Ε.Α – Δ.Σ.Ε. Καισαριανής.
Το 1981 εκδόθηκε από τον εκδοτικό οίκο «Ερμής» το πρώτο της βιβλίο «Δεκατέσσερα Χρόνια», έργο βιογραφικό που παρουσιάζει τη ζωή της από τη σύλληψη μέχρι και την απελευθέρωσή της, με εικονογράφηση από έργα δικά της τα οποία φιλοτεχνήθηκαν κατά τη διάρκεια της πολύχρονης φυλάκισής της.
Το 1992 παρουσίασε το δεύτερο βιβλίο της με τίτλο «Χρόνια Οδύνης», με τρία αντιστασιακά διηγήματα. Στο πρώτο από αυτά είναι πρωταγωνίστρια η ίδια, στο δεύτερο η δασκάλα αδελφή της Τασία και στο τρίτο ο μετέπειτα σύζυγός της ποιητής Γιώργος Σιδέρης.
Ήταν μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών από το 1984.
Η μορφή της Μαρίας Σιδέρη έμεινε χαραγμένη στο ντοκιμαντέρ για τα 100 χρόνια ζωής και δράσης του ΚΚΕ, όπου αφηγείται τις συγκλονιστικές στιγμές αποχαιρετισμού των κρατουμένων στις φυλακές Αβέρωφ στις συντρόφισσές τους που έπαιρναν για εκτέλεση.
Τελευταία της δημόσια εμφάνιση ήταν τον Οκτώβρη του 2021, στην πρεμιέρα της παράστασης «Χορεύετε;», που είχε σαν θέμα την ανυποχώρητη στάση των γυναικών στις φυλακές Αβέρωφ.
Εκεί, στο τέλος της παράστασης, με σεμνότητα και συγκίνηση μοιράστηκε με τους παρευρισκόμενους στιγμές της πολυκύμαντης ζωής της.
«Κάθισα στη φυλακή 14 χρόνια. Με συλλάβανε 20 χρονώ. Με δικάσανε πεντάκις σε θάνατο παμψηφεί. Εμένα. Γιατί ήμουν ΕΠΟΝίτισσα, γιατί αγαπούσα τους κομμουνιστές, γιατί δεν υπέγραφα δήλωση μετανοίας. Πώς να δηλώσω ότι ήταν οι “κακοί”; Αφού τους έβλεπα, τους ζούσα, παλεύανε για τον κόσμο…».
Σημαντικά στοιχεία και φωτογραφίες ευγενικά μας παραχώρησε ο Νίκος Σιδέρης, γιός της εμβληματικής επονίτισσας Μαρίας Δεμσερή Σιδέρη και του ποιητή της Αντίστασης Γιώργου Σιδέρη, από το προσωπικό του Αρχείο.
