Just in

Όλα τα νέα
Imerodromos logo
 

Γιάννης Στεφανίδης: Ενας ευγενικός, διακριτικός αγωνιστής ακάματος εργάτης της Τέχνης

Ο σπουδαίος ζωγράφος και συγγραφέας, ο κομμουνιστής Γιάννης Στεφανίδης έφυγε από τη ζωή, προδομένος από την καρδιά του, σε ηλικία 91 χρονών. Στις 29 Δεκέμβρη 2010. Ο ΕΠΟΝίτης καλλιτέχνης είναι περισσότερο γνωστός σαν ο ζωγράφος της Αντίστασης, καθώς σχεδίασε το σήμα της ΕΠΟΝ και πολλά από τα πιο διαδεδομένα χαρακτικά της περιόδου

Ο σπουδαίος ζωγράφος και συγγραφέας, ο κομμουνιστής Γιάννης Στεφανίδης έφυγε από τη ζωή, προδομένος από την καρδιά του, σε ηλικία 91 χρονών, στις 29 Δεκέμβρη 2010. Ο ΕΠΟΝίτης καλλιτέχνης είναι περισσότερο γνωστός σαν ο ζωγράφος της Αντίστασης, καθώς σχεδίασε το σήμα της ΕΠΟΝ και πολλά από τα πιο διαδεδομένα χαρακτικά της περιόδου

Ο Γιάννης Στεφανίδης γεννήθηκε το 1919 στην ΕΣΣΔ και ήρθε στην Ελλάδα με τη Μικρασιατική καταστροφή. Σπούδασε στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών.

Ως μέλος της ΕΠΟΝ και στη συνέχεια του ΚΚΕ πήρε ενεργό μέρος στην Εθνική Αντίσταση με συμμετοχή στην ομάδα σχεδιασμού των χαρακτικών που εξυπηρετούσαν την παράνομη διαφωτιστική και προπαγανδιστική δουλειά του λαϊκού κινήματος. Ταυτόχρονα υπήρξε ένας από τους βασικούς συνεργάτες του ΕΠΟΝίτικου περιοδικού «Νέα Γενιά». Αργότερα εργάστηκε στην «Ελεύθερη Ελλάδα» και άλλες εφημερίδες ως σκιτσογράφος.

Μετά την κατοχή επιστρέφει στη Σχολή και αποφοιτά. Δάσκαλοί του στη σχολή ήταν ο Μπισκίνης, ο Αργυρός, ο Παρθένης, αλλά στη ζωή ο πιο σπουδαίος δάσκαλος «ήταν η Μακρόνησος», όπως έλεγε.

Οι μεταπολεμικές διώξεις των αγωνιστών της ΕΑΜικής Αντίστασης «οδηγούν» και τον Γιάννη Στεφανίδη – όπως και τον αδελφό του, συγγραφέα Μενέλαο, στο Μακρονήσι, όπου «ζει» στην ίδια σκηνή με τον Γιάννη Ρίτσο και, παράλληλα με τη ζωγραφική, ασκείται και στην τέχνη του λόγου, όπως έκανε και εξόριστος στο Κοντοπούλι της Λήμνου. «Καρπός» αυτής της περιόδου, το λεύκωμά του «Ζωγραφική στην εξορία», που περιλαμβάνει 24 ακουαρέλες και 30 σχέδια («Σύγχρονη Εποχή», 1988).

Μετά την απελευθέρωσή του παράλληλα με τη ζωγραφική ασχολήθηκε με τις γραφικές τέχνες καθώς και με εικονογραφήσεις πολλών και σημαντικών βιβλίων, κυρίως παιδικών. Κορυφαίο έργο του η πολύτομος (18τομη σειρά) «Ελληνική Μυθολογία» (εκδόσεις «Σίγμα»). Παράλληλα, αναζητώντας κι άλλους τρόπους έκφρασης, ασχολήθηκε με τη μουσική (κλασική κιθάρα με τον Δ. Φάμπα) και το γράψιμο. Βιβλία του: «Η αγάπη πάει σχολείο» αφήγημα, «Πέτρα κυλισάμενη» μυθιστόρημα, «Ελιξίριο του έρωτα» «…Αγαπάω», διηγήματα (εκδόσεις «Σίγμα») και «Ζωγραφική στην εξορία» λεύκωμα («Σύγχρονη Εποχή»). Πολλά από τα διηγήματά του δημοσιεύθηκαν στον «Ριζοσπάστη».

Συμμετείχε σε πολλές ατομικές και ομαδικές εκθέσεις εικαστικών, καθώς και στις Μπιενάλε χαρακτικής Qingdao (Κίνα, 2000), AcquiTerme (Ιταλία, 2003) και Beizing (Κίνα, 2003), στην Α’ Βαλκανική Μπιενάλε ExLibris του Βελιγραδίου (2002), και στις Διεθνείς Εκθέσεις Ex Libris Chamaliers (Γαλλία, 2003), Saint Niklaas (Βέλγιο, 2003) και Αθήνας (εκδόσεις «Αγκυρα», έκθεση – διαγωνισμός, 2003).

Για την καλλιτεχνική του εργασία τιμήθηκε και βραβεύθηκε πολλές φορές από διεθνείς οργανισμούς: Τιμήθηκε με διάκριση εικονογράφησης (Mencione) από την πανευρωπαϊκή οργάνωση Pier Paolo Vergerio για το βιβλίο του «Αργοναύτες» της σειράς «Ελληνική Μυθολογία», στην Πάδοβα της Ιταλίας, το 1989, με Α’ βραβείο Εικονογράφησης του Κύκλου Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου (IBBY) για τα χαρακτικά του μυθιστορήματός του «Πέτρα κυλισάμενη», το 1999, με διάκριση στην Μπιενάλε χαρακτικής Qingdao, Κίνα, το 2000, και με Α’ Βραβείο διηγήματος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών, το 2003.

 

Η δημιουργία του σήματος της ΕΠΟΝ

 

Ο αγωνιστής ζωγράφος και συγγραφέας Γιάννης Στεφανίδης έχει εξιστορήσει την πλούσια δράση της ΕΠΟΝ στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, αλλά και στο καλλιτεχνικό της εργαστήρι στην Αθήνα, στο σπίτι του ίδιου στην οδό Καπλανών 4, όπου αναγκάστηκε να μείνει κλεισμένος για καιρό μετά τον τραυματισμό του στη μεγάλη διαδήλωση της 5ης του Μάρτη 1943, ενάντια στην πολιτική επιστράτευση. Το σπίτι μετατράπηκε σε ατελιέ, όπου έφτιαχναν αφίσες και μια σειρά άλλα προπαγανδιστικά υλικά της ΕΠΟΝ.

«Στην Εθνική Αντίσταση μπήκα όταν μια βραδιά μετά από μια συναυλία στο Ηρώδειο, βρέθηκα να γράφω στους τοίχους μαζί με συμφοιτητές μου της Σχολής Καλών Τεχνών συνθήματα κατά του κατακτητή. Ο αγώνας των καλλιτεχνών ήταν αγώνας χωρίς ντουφέκια ενάντια στα ντουφέκια των ναζί….»

Λίγο καιρό πριν από την απελευθέρωση, η ηγεσία της ΕΠΟΝ αποφάσισε να δημιουργηθεί το έμβλημα της Οργάνωσης. Ο Νίκος Καραντηνός μετέφερε την εντολή να γίνει το σήμα της ΕΠΟΝ. «Νιώθω ιδιαίτερα ευνοημένος που, χάρη σε ορισμένες συγκυρίες, έτυχε σε μένα να σχεδιάσω αυτό το σήμα. Εκανα το προσχέδιο, άρεσε, και το προχωρήσαμε. Εγινε σε μπρούντζο, με πράσινο σμάλτο στα χαραγμένα σημεία. Με ένα καρφιτσάκι από πίσω, ήταν έτοιμο για το πέτο. Το φορούσαν με θάρρος – γιατί οι καιροί μετά την “απελευθέρωση” ήταν δύσκολοι – τα παιδιά της Εθνικής Αντίστασης», σημείωσε ο Γ. Στεφανίδης .

Ενα από τα πιο γνωστά χαρακτικά του αγωνιστή καλλιτέχνη

Με άρθρο της στον Ριζοσπάστη της 16ης Γενάρη 2011, η αξέχαστη φίλη Σοφία Αδαμίδου αποχαιρετούσε τον Γιάννη Στεφανίδη:

 

 Γιάννης Στεφανίδης: Φωτεινό παράδειγμα για τις νέες γενιές

 

Σημαντική και ξεχωριστή υπήρξε η προσφορά του Γιάννη Στεφανίδη. Ζωγράφος, εικονογράφος, αλλά και συγγραφέας, με μακρόχρονη πορεία στην καλλιτεχνική ζωή του τόπου μας, αγωνιστής της Εθνικής Αντίστασης, με το χρωστήρα του έδωσε δυναμικά το «παρών» στους αγώνες του λαού μας.

Η καλλιτεχνική δημιουργία ανθρώπων σαν τον Γιάννη Στεφανίδη δε «βολεύεται» εύκολα σ’ ένα αφιέρωμα, ιδίως αν αυτή, πολύπτυχη και ανήσυχη, απλώνεται σε πολλές δεκαετίες ανθοβολώντας ακόμη και τώρα που ο εικαστικός, ο αυτοαναφορικός και λογοτεχνικός του λόγος σίγησε για πάντα. Η κιβωτός του έργου και της ζωής του αρμενίζει εύπλοα μες στο χρόνο, με ό,τι ο Στεφανίδης επέλεξε να μας παραδώσει, αφήνοντας πίσω τους ευεργετική τη σκιά της μνήμης.

Αφοσιωμένος κομμουνιστής

Ο εφ’ όρου ζωής κομμουνιστής, φλογερός ΕΠΟΝίτης, ζωγράφος και συγγραφέας Γιάννης Στεφανίδης δεν είναι πια κοντά μας. «Εφυγε», προπαραμονή της Πρωτοχρονιάς, προδομένος από την καρδιά του. Οπως ήταν η θέλησή του, η σορός του μεταφέρθηκε για καύση στη Βουλγαρία. Η στάχτη του επέστρεψε ανήμερα της ονομαστικής γιορτής του και από τότε «αναπαύεται» στη θάλασσα της Ραφήνας – όπου μεγάλωσε. Στο «ταξίδι» της στάχτης του στα νερά της Ραφήνας, τον συνόδευσαν μια ζωγραφιά φιλοτεχνημένη από τη ζωγράφο κόρη του, Φωτεινή Στεφανίδη, για το πρώτο, βιωματικό νεανικό του αφήγημα «Η αγάπη πάει σχολείο», το φύλλο του «Ριζοσπάστη», κόκκινα γαρίφαλα για την αγωνιστική πορεία του και ανεμώνες – τα αγαπημένα του λουλούδια – για την τρυφερότητα και το ρομαντισμό του. Ο σημαντικός αγωνιστής, ζωγράφος, χαράκτης και συγγραφέας, με το έργο και το ήθος του αποτελεί παράδειγμα για τους νέους δημιουργούς.

Το Γραφείο Τύπου της ΚΕ του ΚΚΕ και το Πολιτιστικό Τμήμα της ΚΕ του ΚΚΕ εξέφρασαν τα συλλυπητήριά τους στην οικογένειά του, υπογραμμίζοντας ότι ο Γιάννης Στεφανίδης «παρέμεινε σε όλη του τη ζωή ένας σεμνός και αφοσιωμένος κομμουνιστής – καλλιτέχνης με τις πράξεις και το έργο του. Η στάση ζωής του τον κατατάσσει στο πάνθεον των δημιουργών που αναπτύχθηκαν μέσα στη φωτιά του αγώνα και πάλεψαν μέχρι το τέλος τους για τα ιδανικά της εργατικής τάξης. Ο σύντροφος Στεφανίδης θα αποτελεί πάντα ένα φωτεινό παράδειγμα για τις νέες γενιές των κομμουνιστών καλλιτεχνών».

Ντοκουμέντα – μαρτυρίες του αγώνα

Το αυτοσχέδιο κυλινδρικό πιεστήριο του συνεργείου της ΕΠΟΝ — σχέδιο του Γ. Στεφανίδη

Ξεχωριστή θέση στην πολύτιμη παρακαταθήκη του Γιάννη Στεφανίδη αποτελούν τα έργα της Κατοχής. Πολύτιμα έργα, ντοκουμέντα και μαρτυρίες του αγώνα ενάντια στον κατακτητή. Ηταν φοιτητής στη Σχολή Καλών Τεχνών Αθήνας, όταν ο Γ. Στεφανίδης έγινε μέλος της ΕΠΟΝ της ΑΣΚΤ, φιλοτεχνώντας το περίφημο και πασίγνωστο έργο – σήμα της Οργάνωσης. Αφίσες, πλακάτ και φέιγ βολάν ήταν το κομμάτι της καλλιτεχνικής δουλειάς, που συντρόφευε τις τεράστιες κινητοποιήσεις και διαδηλώσεις στους δρόμους της Αθήνας. Ο τραυματισμός του στη μαχητική διαδήλωση για την επιστράτευση, στις 5 του Μάρτη 1943, έγινε αφορμή να μείνει αρκετό καιρό κλεισμένος στο εργαστήριό του, ασχολούμενος αποκλειστικά με την καλλιτεχνική δουλειά της Οργάνωσης.

Ηταν η περίοδος, που «το ατελιεδάκι της οδού Καπλανών μετατράπηκε σε εργαστήρι του καλλιτεχνικού συνεργείου της ΕΠΟΝ» – είχε πει σε συνέντευξή του στον «Ριζοσπάστη». «Κρυφά και με συνωμοτικές διαδικασίες, τυπώναμε μικρές αφίσες, που έπειτα τις κολλούσαμε στους δρόμους. Εχοντας, μερικές φορές, τη βοήθεια του Γιώργου Βακιρτζή, του Απόστολου Μπάρμπογλου και αργότερα του Βασίλη Ανδρεόπουλου, ξεκινήσαμε με έναν πολύγραφο με στένσιλ. Τη λύση, όμως, την έδωσε ένα αυτοσχέδιο “ταχυπιεστήριο”, που σχεδίασα, το οποίο τύπωνε αρκετά καλά και γρήγορα. Ηταν σχέδια που εξέφραζαν την πολιτική γραμμή της ημέρας, την οποία έφερνε από “πάνω” ο Διονύσης, που δεν ήταν άλλος από τον Νίκο Καραντηνό».

Από την περίοδο αυτή ξεκινά η ενασχόληση του Γ. Στεφανίδη με το λινόλεουμ, υλικό που χρησιμοποιούσε σε όλη του την πορεία. Το ασπρόμαυρο χαρακτικό συγκέντρωνε την προτίμησή του, αφού, όπως έλεγε χαρακτηριστικά, «είναι μια “γλώσσα” έκφρασης, σταράτη και ουσιαστική».

Λινόλεουμ από παράνομο έντυπο του ΕΑΜ

Ζωγραφική στην εξορία

Μετά την απελευθέρωση, ο Γ. Στεφανίδης ακολουθεί την κοινή μοίρα χιλιάδων αγωνιστών στο δρόμο της εξορίας και των βασανιστηρίων. Στον πρόλογο του βιβλίου του «Ζωγραφική στην Εξορία» γράφει για το Κοντοπούλι, όπου πρωτοεξορίστηκε: «Η εξορία στο Κοντοπούλι δεν ήταν βέβαια μια εξορία σαν τη Μακρόνησο ή τη Γυάρο, ήταν όμως η στέρηση της ελευθερίας. Το ξερίζωμα. Ενα σκαλοπάτι πριν τη φυλακή»… «Σεπτέμβρης του 1948. …Βρεθήκαμε σε μια έκταση τριγυρισμένη με αγκαθωτό συρματόπλεγμα, περίπου 50 επί 50 μέτρα. Αυτός ήταν ο χώρος που μπορούσαμε να γυροφέρνουμε όσο θέλαμε… Εκεί μέσα υπήρχαν δύο οικήματα μάλλον αποθήκες κατάλοιπα των Γερμανών. Ενας υπομοίραρχος με ύφος στρατάρχη και δυο – τρεις χωροφύλακες, αφού μας μέτρησαν ακόμα μια φορά, μας έδωσαν την άδεια να εγκατασταθούμε»… «Ανάμεσά μας ήταν άνθρωποι λογιώ – λογιώ. Απ’ όλες τις ηλικίες κι απ’ όλα τα επαγγέλματα. Από 16 χρονών μέχρι 75 και από τσοπάνηδες μέχρι επιστήμονες… Ακόμα είχαμε την τύχη να είναι μαζί μας ο Γιάννης Ρίτσος. Δεν είναι υπερβολή ότι με επίκεντρο αυτόν ζήσαμε τη χαρά μιας πολιτιστικής ζωής. Εργάτες και χωρικοί άκουσαν τότε ποίηση για πρώτη φορά. Το βράδυ κάποιο μπουζούκι έπαιζε λαϊκούς σκοπούς, αλλά και ένα μαντολίνο στα χέρια του Ρίτσου έδινε μελωδίες του Μότσαρτ, του Σοπέν, του Σούμαν. Η ζωγραφική μπήκε στα ενδιαφέροντα όλων, που περίμεναν κάθε μέρα να δουν τι καινούριο θα ζωγραφίζαμε (γιατί και ο Ρίτσος ζωγράφιζε). Χώρια οι συζητήσεις που γίνονταν για την Τέχνη, την Ποίηση, τη Ζωγραφική»…

«Γιάννης Ρίτσος». Σχέδιο του Γ. Στεφανίδη

Ζώντας στο ίδιο δωμάτιο με τον Ρίτσο, ο Γιάννης Στεφανίδης ζωγράφιζε με πάθος την κάθε στιγμή στο Κοντοπούλι και σήμερα το έργο του αποτελεί τη σημαντικότερη μαρτυρία για τα έργα και τις ημέρες στο στρατόπεδο. Μέσα από τα σκίτσα του και τις ζωγραφιές του μας μεταφέρει σε κάθε στιγμή, μας κάνει να νιώθουμε τη μοναξιά των εξορίστων, τη λαχτάρα τους για την επιστροφή αλλά και την προσπάθειά τους να ρουφήξουν κάθε στιγμή ελευθερίας και πολιτισμού που τους έδινε την πολυπόθητη διέξοδο από τη σωματική απομόνωσή τους.

Το 1949 μεταφέρθηκε στη Μακρόνησο. «Στις “αποσκευές” μου είχα μια ξύλινη βαλίτσα με διπλό πάτο. Εκεί έκρυψα όλα τα σχέδιά μου για να τα προφυλάξω από ενδεχόμενη κατάσχεση ή καταστροφή. Κρατώντας αυτή τη βαλίτσα, και φορτωμένος πλούσιες εμπειρίες, σκέφτηκα ότι από μια άποψη ήμουν τυχερός που πήγα εξορία… Οταν φτάσαμε στο Μούδρο, μάθαμε ότι τελικά θα μας πάνε στη Μακρόνησο. Και μας πήγαν. Εκεί δεν τράβηξα ούτε μια γραμμή και δεν μπορώ τίποτα να πω γι’ αυτήν. Η Μακρόνησος ούτε περιγράφεται ούτε ζωγραφίζεται».

Αγάπη και για τη συγγραφή

Η συγγραφική του δραστηριότητα άρχισε με το αφήγημα «Η αγάπη πάει σχολείο» (εκδόσεις «Σίγμα», 1995). Εχει δώδεκα ιστορίες που λένε για δυο παιδιά που μαζί με τα ρήματα και τα κλάσματα μαθαίνουν και την αλφαβήτα της αγάπης. Η κριτική τον ενθάρρυνε. Το βιβλίο εγκρίθηκε από το υπουργείο για τις σχολικές βιβλιοθήκες κι είναι εικονογραφημένο με γραμμικά σχέδια.

Το βιβλίο «Πέτρα κυλισάμενη» (εκδόσεις «Σίγμα») είναι το δεύτερο που έχει γράψει. Η βράβευση για την εικονογράφηση ήρθε από τον Κύκλο του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου, στην κατηγορία των νεανικών, το 1999. Βασίζεται – όπως ο ίδιος έχει πει – «σε βιώματα, μα και σε αρκετή φαντασία. Δεν είναι δηλαδή ακριβώς αυτοβιογραφία. Μπορώ να πω ότι είναι πιο πολύ ιστορίες δικές σας. Υπάρχει σ’ αυτό ένα ιστορικό φόντο, που το διατρέχει ολόκληρο: ξεριζωμός, ξαναρίζωμα, πόλεμος πάλι, Κατοχή, Αντίσταση. Μέσα σε όλα αυτά, μια οικογένεια, έρμαιο των καιρών. Κι οι χαρακτήρες: ο πατέρας ονειροπόλος, διαβασμένος, προσφέρει αξίες στα παιδιά. Η μάνα αγράμματη, όμως πατά γερά στη γη, κουμαντάρει άξια τη φαμίλια. Επειτα είναι τα παιδιά, που μόνο παιδιά δεν είναι. “Εδώ που ήρθαμε, παιδιά μου, δε θα φωνάζετε, δε θα γελάτε, δε θα τραγουδάτε”, χρειάστηκε να τους πούνε κάποτε. Τελικά ο αιθεροβάμων πατέρας κερδίζει τη συμπάθειά μας, γιατί κατά βάθος αυτός είναι σωστός, ο κόσμος είναι λάθος». Η εικονογράφηση αποτελείται από 5 ολοσέλιδα χαρακτικά, ένα για κάθε μέρος του βιβλίου και από 32 μικρότερα – προμετωπίδες – για τα κεφάλαια.

Ο Γιάννης Στεφανίδης με τη ζωή και το έργο του, με τους αγώνες και την προσφορά του έκανε πράξη αυτό που ο Πολ Ελιάρ πίστευε ότι οφείλει «ο ποιητής», αλλά και κάθε καλλιτέχνης… «να αγωνίζεται για να εξηγήσει τον κόσμο και για να τον μεταμορφώσει. Πρέπει να περνά από τον ορίζοντα του ενός ανθρώπου στον ορίζοντα των άλλων».

 

Απόψεις