«Ετούτ’ η μάντρ’ αγνάντια σου το σύνορο του κόσμου»

Οι φωτογραφίες από την ημέρα της εκτέλεσης των 200 κομμουνιστών από τους ναζί κατακτητές, στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του 1944, έχουν συγκλονίσει έναν ολόκληρο λαό.

Κάθε μια από τις λέξεις έχουν τη σημασία και το βάρος της ιστορίας τους:

– Αυτοί που εκτέλεσαν τους 200 ήταν ναζί κατακτητές.

– Οι 200 ήταν κομμουνιστές, πατριώτες κομμουνιστές δύο λέξεις που ήταν δεμένες στην αντίσταση κατά των ναζί, όσο κι αν θέλουν διάφοροι σύγχρονοι θαυμαστές του Τσολάκογλου να ψάχνουν αλλού τους Έλληνες κι αλλού τους κομμουνιστές. 

– Υπάρχουν και ορισμένοι που δεν έχουν συγκλονιστεί από τις φωτογραφίες. Είναι αυτοί που βρίσκονται στον υπόνομο της Ιστορίας, οι ιδεολογικοί απόγονοι εκείνων που εκτέλεσαν τους 200 κομμουνιστές, εκείνα τα σκουπίδια που τη μέρα που βγήκαν οι φωτογραφίες βεβήλωσαν το μνημείο για τους εκτελεσμένους, εκείνα τα ανθρωπάρια που «δυσκολεύονται» να πούνε ποιοι και τι ήταν οι 200 που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944.

Ας πάμε, όμως, στη μεγάλη εικόνα, που συνθλίβει εκείνους που στο δίλημμα «άνθρωπος ή κτήνος» θα επιλέγουν το κτήνος.

Στις φωτογραφίες «ζωντάνεψε» η Ιστορία των Ανθρώπων.

Έγραφε ο Κώστας Βάρναλης στο ποίημα του «Πρωτομαγιά του 1944»:  «..Ετούτ’ η μάντρ’ αγνάντια σου το σύνορο του κόσμου / Σ’ αυτήν απάνου βρόντηξεν ο Διγενής το Χάρο/ Ήτανε πρώτη του Μαγιού, φως όλα μέσα κι έξω…» 

Στην Καισαριανή, η «μάντρα», «το σύνορο του κόσμου», εκεί που ο άνθρωπος σήκωσε ανάστημα στον θάνατο, την ώρα της εκτέλεσης.

Στον τοίχο της Καισαριανής, εκεί «στον τοίχο της Καισαριανής μάς φέραν από πίσω / κ’ ίσα έν’ αντρίκιο ανάστημα ψηλώσαν το σωρό» (Νίκος Καββαδίας, Federico Garcia Lorca).

Το συγκλονιστικότερο, ίσως, με τις φωτογραφίες που αντικρίσαμε είναι πως είδαμε αυτό που είχαμε φανταστεί:  Το μεγαλείο του ανθρώπου όταν κοιτάζει τον θάνατο με ένα βλέμμα που «φωνάζει» ζωή.

200 ζευγάρια μάτια εκείνη τη μέρα, την Πρωτομαγιά του 1944, δεν έκλεισαν ποτέ, κοίταξαν προς το ανθρώπινο, αφήνοντας μήνυμα αντίστασης και λεβεντιάς.

Κι αν όλα αυτά αναρωτιόμαστε, σήμερα, πώς μπορεί να γίνονται, δεν χρειάζεται να ανατρέξουμε στους διαδρόμους του απίθανου και του υπερ-ανθρώπου. Γιατί οι 200 κομμουνιστές της Καισαριανής είναι ήρωες, διότι ακριβώς είναι άνθρωποι. Άνθρωποι που υπερασπίστηκαν το ανθρώπινο.  Άνθρωποι που στάθηκαν όρθιοι απέναντι στο εκτελεστικό απόσπασμα με «ασπίδα» ιδέες. Όχι γενικά ιδέες, ιδέες αντίστασης και κοινωνικής απελευθέρωσης. Κομμουνιστές. 

Ακολουθεί ένα σύντομο ιστορικό των γεγονότων, γιατί στις φωτογραφίες με τους 200 της Καισαριανής, δεν απεικονίζεται μόνο η στιγμή, αλλά και η Ιστορία που κουβαλάει. 

«Καλύτερα να πεθάνει κανείς στον αγώνα για τη λευτεριά παρά να ζει σκλάβος»

H εντολή των ναζί: 

«Την 27.4.1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι, παρά τους Μολάους, κατόπιν μιας εξ ενέδρας επιθέσεως, εδολοφόνησαν ανάνδρως ένα Γερμανό στρατηγό και τους τρεις συνοδούς του αξιωματικούς και ετραυμάτισαν πολλούς Γερμανούς στρατιώτες. Εις αντίποινα θα εκτελεσθούν: 1. Ο τυφεκισμός 200 κομμουνιστών την 1η Μάη 1944. 2. Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών, τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην, έξωθι των χωριών. Υπό την εντύπωσιν του κακουργήματος τούτου, Ελληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς. Ο στρατιωτικός διοικητής της Ελλάδος».

  Οι «εθελοντές» δεν ήταν τίποτα άλλο από ταγματασφαλίτες.

  Ο Θέμος Κορνάρος έγραψε: «Ο διοικητής του Χαϊδαρίου (σ.σ. του στρατοπέδου όπου ήταν φυλακισμένοι Ακροναυπλιώτες κομμουνιστές και άλλοι αγωνιστές της Αντίστασης) δεν είχε κανένα δικαίωμα ν’ αλλοιώσει τη σύνθεση του καταλόγου. Το μόνο που μπορεί να κάνει είναι ν’ αντικαταστήσει έναν ορισμένο αριθμό ονομάτων με άλλα(…) Ο διοικητής απάν’ στη βιάση του φώναξε το επίθετο του Ναπολέοντα (…)Οχι. Οχι εσύ Ναπολέων(…) Το στρατόπεδο αναταράσσεται.

  Ως ετούτη τη στιγμή αιτία της αναταραχής είναι η αγωνία και ο φόβος για τη ζωή του «Παιδιού». Ο Ναπολέων απαντά στο διοικητή. Κι όλα τα αυτιά είναι τεντωμένα και αφουγκράζονται. Οσοι ξέρουν γερμανικά μεταφράζουνε την ίδια στιγμή τα λόγια του: Δέχομαι, κύριε διοικητά, τη ζωή μόνο με τον όρο πως δεν πρόκειται να την πάρω από άλλον κρατούμενο. Μόνο όταν η θέση μου μείνει κενή!…

  Το στρατόπεδο ξεχνά τον κανονισμό, ξεχνά τη θέση του, ξεπερνά κάθε όριο πειθαρχίας και χειροκροτά σαν ηλεχτρισμένο την αποκάλυψη. Την κρυμμένη ψυχή της Ελλάδας που κάνει την παρουσία της. Οι Γερμανοί σαστίζουν, κοιτάζονται και σα νευρόσπαστα χτυπούνε τα τακούνια και στέκονται προσοχή!…».

  Ο Ναπολέων Σουκατζίδης στο δρόμο για το εκτελεστικό απόσπασμα γράφει στον πατέρα του: «Πατερούλη, πάω για εκτέλεση, να ‘σαι περήφανος για τον μονάκριβο γιο σου». Στην αρραβωνιαστικιά του: «Η τελευταία σκέψη μαζί σου. Θα ‘θελα να σε κάνω ευτυχισμένη. Να βρεις σύντροφο άξιό σου και άξιό μου».

  Το ίδιο δωρικά και τα γράμματα των άλλων ηρώων. Ο Ηπειρώτης δάσκαλος Κώστας Τσίρκας: «Πρωτομαγιά. Γεια σας, όλοι πάμε στη μάχη».

  Ο εργάτης μεταλλουργός Σάββας Σαββόπουλος: «Ας μάθει όλη η Ελλάδα, δε χάσαμε την πίστη μας στην τελική νίκη της Σοβιετικής Ενωσης… Καμία δύναμη δε θα τσακίσει το ΚΚΕ. Το ΚΚΕ θα νικήσει. Καλώ τον αδελφό μου με σκληρή δουλιά να προσπαθήσει να ξεπλύνει το κακό που έκανε με τη δήλωση και την αδελφούλα μου να πάρει τη θέση μου στο ΚΚΕ».

  Ο Μήτσος Ρεμπούτσικας: «Οταν ο άνθρωπος δίνει τη ζωή του για ανώτερα ιδανικά, δεν πεθαίνει ποτές». Ο Νίκος Μαριακάκης: «Καλύτερα να πεθάνει κανείς στον αγώνα για τη λευτεριά παρά να ζει σκλάβος». Ο νεαρός Δημήτρης Σοφής από την Πεντέλη με μόλις οκτώ λέξεις: «Χαίρετε φίλοι. Εκδίκηση. Μάνα μη λυπάσαι. Χαίρε μάνα».

  Ηταν, έγραψε ο Νίκος Καραντηνός, «μέρα μουντή πνιγμένη στην ομίχλη. Λένε όσοι τη ζήσανε, πως το πρωινό εκείνο πνιγόσουν. Δεν ανάσαινες. Ηταν Δευτέρα. Ηταν Πρωτομαγιά του 1944. Και το ημερολόγιο έλεγε πως ο ήλιος θα ‘βγαινε στις 5.33΄… Από την Κυριακή κιόλας το ρολόι της ζωής για 200 παλικάρια είχε αρχίσει την αντίστροφη μέτρηση.

  Ηταν 200 αντιφασίστες. Δεσμώτες όλοι της Ακροναυπλίας κι εξόριστοι της Ανάφης, που η μεταξική δικτατορία τους είχε παραδώσει στους χιτλερικούς. Μια τραγωδία με 200 πρωταγωνιστές… Από τον Ναπολέοντα Σουκατζίδη ως το νεολαίο το Σοφή. Η πρώτη πράξη γράφτηκε χαράματα, στο Χαϊδάρι. Στο προσκλητήριο του θανάτου. Με την ιαχή της λευτεριάς. Κι η άλλη, όλο το πρωινό, στην αδούλωτη γειτονιά της Καισαριανής: Το Σκοπευτήριο.

  (…) Ο Στέλιος Φραγκίσκος, Ακροναυπλιώτης, θυμόνταν: «Τέτοιο δράμα, τέτοια μέρα η Καισαριανή δεν την ξανάζησε. Περιμένοντας να ακούσει 10 φορές την ομοβροντία και δέκα φορές τις χαριστικές βολές, που τις διέκοπταν τα τραγούδια κι οι ζητωκραυγές των μελλοθάνατων».

  (…) Η Μαίρη Παρασκευοπούλου ήταν τότε 14 χρόνων. Είχε βρεθεί σε μια ταράτσα. Και καθώς θυμάται κόντευε μεσημέρι. Ηταν η ταράτσα του αστυνομικού Θάνου. Από εκεί με τα κιάλια παρακολουθούσαν. Διέκρινες μια ομάδα να σηκώνει τα χέρια. Είδε τα χέρια ψηλά με τ’ άσπρα πουκάμισα. Και είχε καρφωθεί στη μνήμη της η κραυγή και μια ριπή: Αδέλφια Γεια σας. Και με το Γεια σας η ριπή. Κι αμέσως μετά οι χαριστικές βολές».

  Το ΕΑΜ, λίγες μέρες μετά, σε ανακοίνωσή του γράφει για τις «ΑΛΗΘΕΙΕΣ ΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΙ Ο ΚΑΘΕ ΑΘΗΝΑΙΟΣ»:

  «… Η φρικώδης και πρωτάκουστη τρομοκρατία που εξασκεί στην Ελλάδα ο καταχτητής με τη βοήθεια γερμανοράλληδων δεν είναι στην ουσία αντίποινα για τη δράση του ΕΛΑΣ εδώ και στην ύπαιθρο. Αυτό είναι απλή δικαιολογία. Γίνεται για να τρομοκρατηθεί ο λαός να σταματήσει την αντίστασή του και να πραγματοποιήσουν ανενόχλητοι οι καταχτητές την επιστράτευση και τη ληστεία του τόπου μας.

  (…) Η στιγμή είναι κρίσιμη. Αν σκύψουμε το κεφάλι είμαστε χαμένοι. Τα θύματα του αγώνα είναι πολύ λιγότερα από τα θύματα της επιστράτευσης, από τα θύματα της πείνας. Οι κρεμασμένοι και τουφεκισμένοι ήρωες, τα καμένα μας χωριά φωνάζουν. Μην αφήστε τη θυσία μας να πάει χαμένη! Μην υποταχθείτε! Αγωνιστείτε για να μη γίνει η επιστράτευση. Αγωνιστείτε για τη ζωή σας. Εκδικηθείτε μας. Αγωνιστείτε για να σταματήσουν οι σφαγές».

Πηγές: Ριζοσπάστης 30/4/2006 – Θέμος Κορνάρος, «Το στρατόπεδο του Χαϊδαρίου», χαρισμένο στη μνήμη του εθνικού ήρωα Ναπολέοντα Σουκατζίδη. Νεοελληνικές Εκδόσεις, Αθήνα, 1963 –  «Γράμματα και μηνύματα εκτελεσμένων πατριωτών», Εκδόσεις Κέδρος, 1974 – Νίκος Καραντηνός, «Ο λαός της Καισαριανής ξαναθυμάται τους 200», «Ριζοσπάστης», 27/4/1980